Feeds:
Cofnodion
Sylwadau

Wordle tafodiaith 2

Advertisements

Yn fy ngholofn ddiwethaf, fues yn swnian am y sioc o golli fy nghreadigrwydd, yn sgil straen a thristwch y misoedd diwethaf. Wel, mae’n rhyfeddol fel gall un digwyddiad bach hwylus, disodli’r cwmwl enfawr o rwystredigaeth. Sôn wyf, mis yma, am fynychu lansiad llyfr newydd Yr Athro Angharad Price, o ysgol y Gymraeg yma ym Mhrifysgol Bangor. Ag yn fwy penodol, am fwynhau ei llyfr yn arw, gan deimlo awydd newydd i geisio sgwennu yn dechrau pigo, wrth i mi hanner breuddwydio trwy’r rhyddiaith fendigedig.

Cynhaliwyd y lansiad yng Ngaleri Caernarfon, sydd rhyw 20 munud o fy swyddfa yma yn y brifysgol, felly es i yn syth o fy ngwaith. Roedd criw go lew wedi ymgasglu i glywed yr areithiau a’r gerddoriaeth fel rhan o’r noson; ac mi roedd yna giw i gael eiliad hefo’r awdur a llofnod ar y llyfr – na wir yr, roedd hi’n fedlam! Yn amlwg, roeddwn wrth fy modd yn cael mynychu soirée o’r fath, a braf iawn oedd clywed cymaint o Gymraeg wrth i bobl sgwrsio a mwynhau ei hunain – mater nodweddiadol o ardal Gaernarfon wrth gwrs. Ond y peth fwyaf trawiadol yw’r llyfr ei hun.

Nawr mae’n debyg fod rhai ohonoch wrthi’n meddwl “llyfr ysgolhaig, uchel-ael, anodd-i’w-ddeall”…a rhaid cyfaddef fy mod wedi poeni am hyn ychydig fy hun; OND, llyfr llawn pytiau annwyl am fywyd pob dydd y dre yw’r llyfr yma, gyda lluniau trawiadol gan Richard Outram, sydd yn dod a’r darllenydd yn agosach at y dirwedd a’r sefyllfaoedd a ddisgrifir.

Diddorol iawn oedd darllen yn y rhagair, fod y llyfr wedi cychwyn fel cyfres o ddarnau byrion am ‘gorneli cudd’ Caernarfon ar gyfer ‘Papur Dre’, sef papur bro Caernarfon. Hefyd yn ddiddorol yw’r ffaith fod Angharad yn ei ddisgrifio nhw fel ‘sgetsys byrion’, gan mai dyna beth ydyn nhw; rhyw 400 o eiriau yn cyfleu teimladau dwfn ac awyrgylch y cyd-destun yn gyfoethog. Mae’r rhyddiaith yn debyg i farddoniaeth, gyda phob gair yn ennill ei le ar y tudalen. Rwy’n gweld ei arddull a chystrawen yn debyg i Jean Rhys, ac mae’r trysor o lyfr yma yn debyg i ‘The Left Bank’, sef casgliad o straeon byr, a oedd Jean hefyd yn ei ddisgrifio fel ‘sgetsys’.

Mae yna synfyfyrion cymdeithasegol yma, megis trafod effaith erydiad caeau chwarae a llefydd i fwynhau, wrth i ‘botensial’ godi tai a datblygu cael ei sylwi (Cae Top). Hefyd, mae’r ffaith ei bod hi wedi penderfynu sgwennu sgets am ‘Parc Sgêtbords Coed Helen’, yn nodweddiadol, gyda’r llun yn ei ddangos mewn olau realaeth foel, yn hytrach na thrio ei rhamanteiddio. Ond rwy’n credu mai ‘Castell Bach Coed Helen’ yw perl y casgliad i mi. Mae’n llawn delweddau a syniadau o blentyndod, wrth chwarae ym myd y dychymyg, sy’n bleserus iawn i’w ddarllen. Felly medraf wir argymell y llyfr yma, sef:

Trysorau Cudd Caernarfon, Angharad Price, lluniau gan Richard Outram.

Gwasg Carreg Gwalch (£12).

Mae’n llyfr i’w fwynhau hefo paned, tro ar ôl tro, gan ei ddefnyddio i gychwyn breuddwyd liw dydd a synfyfyrion braf. Ond i mi, hefyd, mae hi wedi helpu clirio beth bynnag oedd yn rhwystro fy nghreadigrwydd; rwyf wedi fy ysbrydoli i geisio sgwennu’n greadigol, a hynny unwaith eto yn y steil rwyf wedi edmygu ers rhyw ddegawd bellach (ers ‘fy nghyfnod mawr Jean Rhys’). Rwyf am geisio fod yn ddarbodus hefo geiriau – yn hytrach na fy rwdlan arferol, i geisio creu sgetsys atgofus, sy’n cwmpasu naws a theimlad rhyw le neu ryw adeg arbennig. Hyfryd o deimlad i gael yn ôl yw hyn.

Cafodd y colofn yma ei gyhoeddi’n wreiddiol yn Y Clawdd/ This column was originally published in Y Clawdd.

Am ryw 21 mlynedd bellach, yr wyf wedi bod wrthi’n ceisio barddoni a sgwennu’n greadigol. Yn amlwg nid wyf wedi bod yn hynod o lwyddiannus hyd yma, ond dwi wedi cael hwyl yn trio ac rwyf wedi sgwennu un neu ddau o bethau bach rwy’n reit browd ohono. Roedd cychwyn y golofn synfyfyrion llenyddol yma yn rhan o fy ymgais; gyda’r teitl yn un hunanymwybodol gan nad oeddwn yn teimlo fod gen i’r hawl i sgwennu colofn lenyddol – gan mai dim ond synfyfyrion oedd gen i i’w chynnig. Serch hyn, un peth nad wyf erioed wedi dioddef o, tan rŵan, oedd diffyg syniadau a chreadigrwydd – nid wyf erioed, tan rŵan, wedi cael y profiad o ‘writer’s block’. Mae hi wastad, yn hytrach, wedi bod fwy fel oedd I.D.Hoosen yn dweud yn Y Gwin, fel bod cerdd yn fy nilyn i bob man, yn tapio fi ar yr ysgwydd ac yn mynnu sylw, nes fy mod wedi ei chwblhau. Rwyf wastad wedi cael fwy o syniadau nag sydd gen i amser i’w ysgrifennu. Teimlad od ac annifyr yw hi, felly, ar hyn o bryd, gwybod nad oes gen i’r un syniad am gerdd na’r gallu creadigol i’w chyflawni – dwi’n teimlo fod fy storfa yn gwbl wag.

Nawr te, efallai eich bod chi yn ystyried wrth ddarllen hyn – pam ysgrifennu am y ffasiwn beth? Wel, er nad wyf yn teimlo’n greadigol iawn ar hyn o bryd, fel unrhyw cymdeithasegydd werth ei halen, dwi’n ffeindio’r ffenomenon yma yn diddorol. Yn y gorffennol rwyf wedi rhyfeddu wrth ddarllen neu clywed pobl yn sôn am ‘writer’s block’ – yn enwedig awduron broffesiynol; sut ei fod yn bosib i hyn ddigwydd, yn enwedig os yw’r amodau yn iawn – digon o amser i’w sgwennu, pawb yn disgwyl mai dyma y byddwch yn ei wneud. Felly nawr y mae hi wedi digwydd i mi, ceisiaf adlewyrchu ar y profiad, gan obeithio dysgu ohono a cynnig rhyw fath o doethineb.

Un o’r rhesymau amlwg am gael blanc fel hyn yw, wrth gwrs, beth bynnag arall sydd yn mynd blaen yn ein bywydau. Mae straen, ansicrwydd a newidiadau mawr i gyd yn mynd i effeithio ar ein stad emosiynol ni fel unigolion – a heb fynd i mewn i fanyldeb, dwi wedi cael profiad o rain i gyd dros y flwyddyn ddiwethaf yma. Mae yna gysylltiad cilyddol rhwng ein stad emosiynol a barddoni, sydd yn gweithio’r ddwy ffordd. Yn y blynyddoedd diweddar, mae hi wedi dod i’r amlwg fod astudio barddoniaeth, a sut i farddoni, yn medru fod o fudd i feddygon a phobl eraill o fewn byd iechyd. Mae hyn, a’r Dyniaethau iechyd yn gyffredinol, yn medru helpu datblygu ar ‘deallusrwydd emosiynol’, sydd, yn ôl ymchwil yn y maes, yn cael ei gwanhau yn ystod rhai agweddau o hyfforddiant meddygol. Felly mae sgwennu barddoniaeth yn medru helpu pobl i ddod yn fwy cysylltiedig â’u hemosiynau nhw.

Ar ochr arall y graddfa, wrth gwrs, mae beirdd yn medru bod yn pobl emosiynol iawn – i’r pwynt lle nad yw pobl o’m cwmpas yn medru deall pam rydym yn ymateb mor emosiynol i pethau y byddent yn ei weld yn pitw ac yn di-nod. Ond dyma yw medr y bardd – yr allu i deimlo a dadansoddi ac i sianeli profiadau a teimladau cryf i mewn i rhyw siâp creadigol. Weithiau rydym yn sgwennu rhai o’n cerddi gorau pan rydym wedi cael profiad hynod o emosiynol – a hynny weithiau yn profiad hynod o annifyr, megis torri perthynas.

Pa amodau felly fyddai’n achosi blanc? Wrth feddwl am fy sefyllfa i yn benodol, byddaf yn cynnig mai cyfnod parhaus o straen ac ansicrwydd sydd wrth wraidd y peth. Nid felly’r math o straen sydd yn dŵad hefo sioc, na’r math o newidiadau sydd yn gofyn i ni ymateb yn sydyn ac yn bendant at rywbeth. Ond y math o straen sydd yn dŵad os mai gofyn i ni barhau hefo bywyd pob dydd, wrth ddisgwyl i rywun arall penderfynu ein tynged – a heb i ni gael unrhyw bŵer i newid y sefyllfa un ffordd neu’r llall. O ran sut deimlad yw hi i fod yn blanc – mae hi’n ‘disorientating’. Mae hi wir yr yn deimlad od ceisio meddwl am sgwennu cerdd, a bod dim geiriau neu deimladau yna dŵad. Gobeithiaf y byddent yn dŵad yn ôl i mi cyn bo hir!

Mawr y cynnwrf, rwyf wedi cael cyhoeddi cerdd ar blog y cyfnodolyn llenyddol Y Stamp! Enw’r gerdd yw ‘Brwydr y tafodieithoedd’ ac mae hi’n rhoi blas ar un o’r materion sydd yn achosi pryder i mi fel darlithydd cyfrwng Gymraeg – sef hierarchaeth y tafodieithoedd. Pwrpas ein darpariaeth yw rhoi mynediad at astudio pynciau ysgolhaig yn y brifysgol, i’r sawl fydd am wneud hyn trwy gyfrwng y Gymraeg. Mae hyn yn swndio’n ddigon syml, yn enwedig ym mhrifysgol Bangor, sydd wedi ei lleoli o fewn Y Fro Gymraeg, ac sy’n denu carfan eithaf sylweddol o’r ardaloedd lleol sydd yn ddwfn o fewn Y Fro Gymraeg, megis Gwynedd ac Ynys Môn. Ond wyddoch chi be, ar lefel bywyd pob dydd, mae hi llawer iawn fwy cymhleth na hynny, ac os medrwn daclo rhai o’r materion sydd wrth wraidd y broblem, fysa gennym o leiaf ddwy faint y garfan ar bob modiwl, yn fy marn i.

Taswn i’n cael punt am bob tro dwi’n clywed y frawddeg ‘ond tydi fy Nghymraeg ddim yn ddigon da’…wel, ella fyswn erbyn hyn yn medru fforddio un o’r ‘Microsoft Surface Book 2’s yna, neu o leiaf gorchudd Cath Kidson i gadw un ynddi! Mae yna broblem hyder gan lawer iawn o’r darpar fyfyrwyr, o ran safon eu Cymraeg, ac nid yw’n deillio’n uniongyrchol o realaeth y sefyllfa. Oes, wrth gwrs, mae yna’r mater fod y Gymraeg yn iaith fwy cymhleth na rhai ieithoedd eraill, yn enwedig Saesneg. Mae gennym dreigliadau i ymdopi a hwy – rhywbeth dwi dal wrthi’n ceisio ei meistroli (unrhyw ddiwrnod rŵan!) Mae yna hefyd y ffaith fod yna lefel uwch o ‘diglossia’ rhwng iaith safonol ac iaith dafodieithol yn y Gymraeg na’r Saesneg. Ond y broblem fwyaf, fyswn i yn dweud, o’r hyn yr wyf wedi ei arsylwi, yw beth fyddai ieithyddion yn galw’n ‘bri’ neu ‘mawredd’ (prestige).

Dwy flynedd yn ôl, es i allan i Murcia yn Sbaen i’r gynhadledd seicoieithyddiaeth, gan roi cyflwyniad ar y thema yma o ran tafodiaith Rhosllannerchrugog, a fy mhrofiadau personol o deimlo agweddau negyddol tuag at dafodiaith fy nheulu tadol. Yn wir, pan es i am y swydd fel darlithydd, roedd o leiaf rhan ohonof yn poeni os fysa’r panel yn meddwl ei fod yn gwbl sarhaus fy mod wedi hyd yn oed cynnig cais – mor isel oedd fy hyder yn safon fy iaith – ac nid yn unig ansawdd fy sillafu a threiglo, ond fy ngeirfa ac unigryw i’r gymuned iaith hwnnw, a fy nghystrawen fwy Seisnigaidd – sydd yn nodweddiadol o Gymraeg y ffin, lle mae hi’n anodd mynd trwy ddiwrnod cyfan heb orfod croesi i’r Saesneg. Ond fel y trodd pethau allan, nid yn unig wnaethant nhw ddim chwerthin ar fy nghais, ond ges i’r swydd.

Wrth ystyried mae dyma fy man cychwyn felly, dychmygwch fy syndod pan rwy’n cyfarfod myfyrwyr o ardaloedd lle mae 95% o’r boblogaeth yn siarad Cymraeg, lle mae eu bywydau pob dydd yn cael ei chynnal i’r rhan helaeth trwy gyfrwng y Gymraeg, ac maen nhw’n benderfynol peidio astudio trwy gyfrwng y Gymraeg, oherwydd diffyg hyder yn eu medrau ieithyddol?! Mae llond ohonynt hefyd, hefo iaith gyfoethog, naturiol, ac maent hyd yn oed yn treiglo ar lafar, mewn ffordd rwy’n stryglo i’w wneud. Ag eto, maen nhw’n dweud pethau israddol amdanyn nhw eu hunain, megis “da ni’n goman”. Ac yn wir, mae’r frawddeg yma’n rhoi rhyw fewnwelediad i’r broblem fwyaf – mater dosbarth cymdeithasol sydd yma, gyda thafodieithoedd yn cael eu cysylltu hefo bod yn fwy dosbarth gweithiol, tra bod iaith safonol yn cael ei hystyried yn fwy dosbarth canol.

Wel, yn amlwg medrwn ddweud fod mynd i’r brifysgol yn y lle cyntaf yn beth fwy dosbarth canol i’w wneud, trwy gyfrwng y Saesneg cymaint â’r Gymraeg. Ag eto, nid yw’r mater o dafodieithoedd i’w weld yn achosi cymaint o ffwdan trwy gyfrwng y Saesneg; yn wir, mae’r myfyrwyr o’r Fro Gymraeg, hefo’u Cymraeg cyfoethog pob dydd, yn dŵad i’r brifysgol ac yn astudio eu cyrsiau trwy gyfrwng y Saesneg, a ddim i’w gweld yn poeni’n ormodol am faterion sy’n ymwneud a dosbarth cymdeithasol. Mae’n baradocs braidd, ond maent i’w gweld yn fwy hyderus am astudio yn eu hail iaith. Y peth fwyaf rhwystredig ydy, pan fydd rhai ohonynt yn cael eu hargyhoeddi i wneud y ddarpariaeth Gymraeg, yn fwy aml na ddim, mae eu Cymraeg nhw yn fwy na digon da at astudio drwy gyfrwng y Gymraeg; yn wir, mae’n anodd gweld pam maent wedi bod wrthi’n poeni! Ar ddiwedd y rwdlan yma i gyd, nid oes gen i ddoethineb i’w gynnig er mwyn datrys y broblem, ond rwy’n parhau i archwilio’r mater a’i ystyried yn ddwfn – felly ddof yn ôl atoch pan mae gennyf ryw syniadau i’w rhannu. Yn y cyfamser, cwbl fedraf ei wneud yw denu sylw at y mater, a hynny trwy’r barddoni cyntaf i mi wneud ers sbel. Mi fedrwch ddarllen fy ngherdd yma

Ar y 27ain o fis Chwefror 2018, cyhoeddwyd fy ngherdd am tafodieithoedd ar blog y cyfnodolyn llenyddol ‘Y Stamp’.

Roedd hi rhywbryd rhwng y Nadolig a’r flwyddyn newydd, a finnau wedi bod yn diogi o gwmpas y tŷ ychydig gormod, pan awgrymais i’r gŵr i ni fynd am dro i Gaer am gwpwl o oriau, i sbïo o gwmpas y siopau a chael rhywbeth i fwyta. Euthum i’n siopau arferol, megis y siop modelau, siopau gwyddonias, a WH Smith’s i sbïo ar y cylchgronau. Yna euthum i Waterstones, lle’r oedd gwledd o lenyddiaeth yn ein disgwyl, ar fwy nag un llawr, ac mi wnaethon ni gwahanu i grwydro o gwmpas yn sbïo ar bethau o fewn ein sffêr sbesiffig o ddiddordeb. I fi, mae hyn fel arfer yn cynnwys nofelau neu rywbeth i wneud hefo fy ngwaith ysgolhaig. Fodd bynnag, ar yr achlysur yma, a hithau’n adeg ôl-dolig, mi roedd yna lawer o nwyddau diddorol o amgylch y lle, yn amlwg wedi eu creu a’i chyflwyno fel anrhegion i bobl sydd yn hoffi llenyddiaeth, ac efallai felly yn anodd prynu anrhegion iddyn nhw.

Mae’n bosib prynu pob math o nwyddau hefo naws llenyddol – mygiau neu eitemau dillad hefo dyfyniadau llenyddol arnynt, a gemau bwrdd yn seiliedig a themâu llenyddiaeth enwog. Yma yn Waterstones, mi roedd un stondin bach wedi denu fy sylw, a hwnnw yn cyflwyno cadwyni a oedd hefo naws llenyddol iddynt. Roeddynt yn reit fawr, gyda’r brif ran wedi ei wneud o wydr, ac o fewn y ‘swigen’ o wydr roedd yna ddyfyniadau. Darllenais a’u hedmygu, gan ystyried byswn yn hoffi ei chael nhw i gyd! Roedd yna tair ohonynt yn benodol yn apelio ataf:

  1. “You can never get a cup of tea large enough or a book long enough to suit me” ~ C.S.Lewis.
  2. “To thine own self be true” Hamlet.
  3. “It’s always Tea-time!” Alice.

Wel, am ddewis! Mae yna lond o jôcs poblogaidd am nyrds-darllen, er enghraifft dyfyniad ar Facebook: y cyfan rydym eisiau yw llyfrau…a mwg neis i yfed ein paned ohoni wrth i ni ddarllen…a chadair esmwyth neis, lle gallwn eistedd wrth ddarllen…a thocynnau siop lyfrau er mwyn i ni gael prynu fwy o lyfrau i’w ddarllen; ac mi rydw i yn ffitio’r stereoteip yma i’r dim – fy syniad i o baradwys yw gorwedd yn fy nghrogwely ar ddiwrnod braf, hefo paned wrth fy ochr, yn darllen nofelau ac yn synfyfyrio am sgwennu storïau fy hun. Felly roedd y gadwyn gyntaf yn apelio’n fawr iawn, yn enwedig gan mai C.S.Lewis oedd o’n dyfynnu, a finiau’n ffan fawr o’i waith a’i fywyd – wnes i hyd yn oed ceisio creu grŵp llenyddol megis yr Oxford Inklings tra roeddwn i yn Lerpwl – The Inklingettes…ond fwy am hynny rhywbryd arall!

Roedd yr ail ddyfyniad yn apelio ataf yn arw hefyd. Os ydych wedi darllen un neu ddau o’r colofnau yma, mi fyddwch yn ymwybodol fy mod, ar sawl lefel, braidd yn ‘wahanol’, a fy mod yn byw rhan fwyaf o fy mywyd draw yn ‘cae-chwith’. Un o’r pethau braf am heneiddio yw fy mod wedi dŵad i dderbyn fy hun fel ag ydw i – quirks and all. Gall pawb cwestiynu fy mhenderfyniadau, gan geisio fy narbwyllo fy mod yn gwneud camgymeriad, ond cyn belled fy mod yn ‘bod yn wir i fi fy hun’, rwy’n hapus i sefyll yn browd – beth bynnag y goblygiadau.

Roedd y drydedd gadwyn hefo darlun arni yn ogystal â’r dyfyniad, a hynny o’r wledd te’r prynhawn y ‘Mad hatter’, y ‘March Hare’, y pathew, ac Alice. Roedd y darlun yn ei wneud yn ddel yn ogystal â chŵl, wel, nyrd-cŵl! Ew, roeddwn i eisiau’r tair ohonynt – ond roeddent ugain punt yr un, a fedraf i ddim cyfiawnhau gwario £60 ar anrhegion ôl-dolig hunanol! Roeddwn mewn penbleth felly – pa un oeddwn yn ei hoffi fwyaf? Ar ôl y fath mwydro byswch ddim yn ei choelio taswn i’n ei hadrodd yma, dewisais yr un hefo’r darlun o Alice in Wonderland arni, gan fod hwn yn cyfuno fy nghariad at y stori arbennig honno…ac hefyd am yfed te. Gallaf wastad prynu’r lleill rhywbryd arall, meddyliais, gan ei gosod yn ôl ar y stondin, a cherdded yn amharod oddi wrthynt.

Fel rhyw fath o ôl-nodyn digri, mi wnaeth prynu’r gadwyn ail-gynnal fy niddordeb yn stori Alice, ac es ati i’w ddarllen – a chefais fy synnu: nid Alice wnaeth ddweud “It’s always tea time”, ond y ‘Mad Hatter’, gan gyfeirio at sut roedd eu bywydau bellach yn cylchdroi o amgylch ei oriawr a oedd wedi torri, ac felly roedd hi wastad yn 6 o’r gloch, ac yn amser am de. Yn ddigon ysmala, rhywsut mae hyn yn ei wneud yn arteffact fwy boddhaol fyth – gan ei fod yn cyfleu cymhlethdod a dryswch y stori i’r dim! Mae yna lond i ddweud am nwyddau llenyddol a’n dyhead ni amdanynt – ond fwy am hyn rhywbryd arall!

“Mae’r nofel Wythnos yng Nghymru Fydd mor wych fel ei bod yn amhosib ei chrybwyll a gwneud cyfiawnder iddo fan hyn (fwy amdano rywbryd arall ella). Ond ‘suffice to say’ mae’n stori blynyddoedd-goleuni ‘ahead of its time’ ac mae’r frawddeg ‘yn ôl i’r dyfodol’ yn cael ei yngan yma degawdau cyn i Marti McFly a Doc Emmett Lathrop Brown ei ddefnyddio!

(Fy ail golofn synfyfyrion llenyddol, Rhagfyr 2009).

             A dyma fi, o’r diwedd, wyth mlynedd yn ddiweddarach, yn dychwelyd i’r mater o’r nofel ‘Wythnos yng Nghymru fydd’ – a hynny gan fod hi’n ben-blwydd 60 mlynedd ers ei gyhoeddi yn 1957, ac rwyf wedi mynychu’r opera newydd sydd wedi ei seilio ar y gwaith. Dyma oedd Y nofel Gwyddonias (Science fiction) gyntaf cyfrwng Gymraeg i gael ei gyhoeddi ac mae hi’n ardderchog. Heb os, prif thema’r gwaith yw’r iaith Gymraeg a’i thynged; cyllidwyd yr awdur, Islwyn Ffowc Elis, gan Blaid Cymru i’w hysgrifennu, ac felly mae yna demtasiwn i’w diystyru fel propaganda gwleidyddol…ond mae hi cymaint fwy na hynny.

Yn y stori mae Ifan Powel, sydd ddim yn genedlaetholwr, yn mynd i ymweld ag aros hefo’i ffrind Tegid, sydd yn genedlaetholwr, am fach o wyliau. Mae Tegid wedi gwahodd ffrind arall, Doctor Heinkel, i gael swper hefo nhw. Wrth gyfarfod Ifan, mae Doctor Heinkel yn synnu ar ei olwg gorfforol, ac yn esbonio, ar ôl iddynt gael pryd o fwyd, fod Ifan yn dangos nodweddion corfforol y fath o berson sydd yn medru trafaelio mewn amser, o dan yr awgrym o hypnosis, oherwydd yr ‘elfen K’. Mae’n esbonio ei ddamcaniaeth anthropolegol amdano, sef fod “rhywfaint o waed y dyn Neanderthal – yr is-ddyn – wedi dod lawr i’w gwythiennau. A dyma’r rhan glyfar a sbwci o’r nofel.

Erbyn hyn rydym yn hen gyfarwydd â’r syniad yma yn y genre sci-fi; er enghraifft yn Stargate Atlantis, dim ond y bobl sydd hefo arlliw o waed yr Ancients sydd yn medru defnyddio’r control chair’. Fodd bynnag, nid oedd hyn yn thema yn gwyddonias y ‘50au, oherwydd nid oedd y syniadau anthropolegol yma yn bod eto. Ar y pryd, y gred oedd bod dynol ryw bresennol wedi datblygu o neanderthals – ac felly fysai’r arlliw gwaed ganddynt yr un fath ym mhob person. Yna, newidiodd y damcaniaethau i feddwl ein bod ni wedi disodli’r neanderthals trwy gystadlu’n well am adnoddau. Mae’r damcaniaethau presennol yn seiliedig ar ein gwybodaeth o enynnau, fod gan rhai pobl fwy o arlliw gwaed neanderthal nag eraill, sydd yn cael ei esbonio trwy rywfaint cyfyng o ryngfridio, yn ogystal â chystadlu’n well. Ond, felly – sut oedd Islwyn Ffowc Elis wedi dod ar draws y syniad nol yn y 50au?

Mae’r stori yn datblygu ac mae Ifan, er braidd yn anfodlon, yn cael ei yrru i’r dyfodol i’r flwyddyn 2033, lle mae’n cwrdd â Dr Llywarch a’i merch brydferth Mair Llywarch. Yn y dyfodol yma mae Cymru, ei iaith a’i diwylliant yn ffynnu. Mae’n cael amser gwych ac yn syrthio mewn cariad a Mair. Ond, ar ôl 5 diwrnod, mae Llywarch yn dychwelyd Ifan i amser ei hun, gan esbonio y gall diflannu fel ffantom, heb rybudd, gan bwerau tu hwnt i’w ddealltwriaeth. Gwelwn yma felly, adlais o storïau Barsoom gan Edgar Rice Burroughs, a’r berthynas rhwng John Carter a Deja Thoris. Yn wir, mae’n amlwg trwy ddarllen y nofel fod Islwyn Ffowc Elis yn ffan go ddifri o’r genre, wrth iddo blethu syniadau fwyaf dylanwadol y cyfnod, megis pryder ynglŷn â phŵer milwrol. Mae Ifan yn cael ei dychwelyd i’r flwyddyn 2033, ond y mae’n ddyfodol paralel, ac y tro hwn mae’r iaith a diwylliant Gymraeg wedi ei difodi, gydag enwau lleoedd wedi ei newid, ac mae e’n dod o hyd i Mair, sydd, yn y dyfodol yma, hefo’r enw ‘Maria Lark’ (rhywbeth sydd yn drawiadol iawn i’r onomastegydd!) Mae’n dychwelyd i’r gorffennol wedi ei argyhoeddi i fod yn genedlaetholwr. Mae’n stori bwerus.

Es i hefo fy rhieni i weld yr opera, sydd wedi ei chyd-gynhyrchu gan Gareth Glyn a Mererid Hopwood. Euthum i’w weld yn theatr newydd Pontio, ym Mhrifysgol Bangor, a hefyd yn theatr Art-deco crand Y Stiwt, ym mhentref genedigol fy Nhad: Rhosllannerchrugog. Wnaethom fwynhau’r ddau berfformiad yn arw, ond yn enwedig yn Y Stiwt, lle fuodd fy nhad yn mynd ers talwm i wylio operâu Gilbert & Sullivan. Ces fy ngwahodd i’w hadolygu mewn erthygl i gylchgrawn Golwg, a chafodd hynny ei gyhoeddi hefo llun ohonof yn cydio yn fy nghopi gwreiddiol o’r nofel, a gyhoeddwyd yn 1957, a fy nghopi o’r fersiwn ‘limited-edition’ newydd. Fel unrhyw nyrd werth ei halen, roeddwn am gael un o rain. Dim ond 300 o gopïau o’r nofel yn ei newydd wedd sydd wedi cael ei gyhoeddi; mae gen i gopi 100/300. Ys gwn i bwy sy’n berchen ar yr 299 copi arall? Rwyf am gychwyn tudalen ar Facebook i ni gael ffurfio clwb y 300!

https://www.facebook.com/groups/1889242424723742/