Feeds:
Cofnodion
Sylwadau

Archive for the ‘Barddoniaeth/ Poetry’ Category

Wel mae’n bleser cael dweud fod pethe dal yn mynd yn dda hefo’r gyrfa academaidd. Dechreuais darlithio ym mis Medi ac rwy’n ei fwynhau yn arw; er mae hi’n hynod o waith caled cofia! Mae hi fel paratoi at cyflwyno mewn cynhadledd – pob wythnos! Rwyf mor brysur fel fy mod yn falch o weld y gaeaf yn cau amdanom ni, fel allaf sbïo trwy’r ffenest heb deheu am fynd allan am dro. Ond ta waeth, beth sydd gan hyn i gyd i wneud hefo opera sebon wedi ei lleoli draw yn Texas? Wel, nol yn yr wythdegau mi roeddwn i, fel hogan fach, wrth fy modd hefo’r sioe gyfareddol (glamorous), hollol dros-ben-llestri yma. O’r foment oedd y ‘theme tune’ nodweddiadol yn cychwyn, nes diweddaru pob pennod ar cliff hanger, roeddwn wedi fy swyno. Ac yn ddiweddar, wrth ddychwelyd o Zambia, welais un neu ddwy bennod ar yr awyren, a ffeindies i fo pan ddes i adre – lle allaf ei ‘stream’ ar yr ipad. Gwych.

Dechreuodd y sioe hefo pennod o’r enw ‘Digger’s daughter’ lle mae Bobby Ewing yn dychwelyd i fferm Southfork, hefo’i wraig newydd Pam (merch Digger Barnes). Rydym yn dysgu’n sydyn, trwy ymatebion y cymeriadau, fod hyn yn annisgwyl a ddim yn mynd i gael ei dderbyn yn hawdd gan bawb (neu neb?!) Oherwydd fel y teuluoedd Montague a Capulet, mae yna hanes o elyniaeth rhwng y teuluoedd yma, sy’n ymestyn yn ôl at pan oedd Jock Ewing a Digger Barnes yn ‘wildcating’ am olew yn y ‘30au. Mae hi’n cynnwys triongl cariad rhwng y ddau, dros ‘Miss Ellie’, a oedd yn gariad i Digger ond priododd Jock i achub Southfork rhag mynd yn fethdalwr. Y syniad gwreiddiol am y sioe oedd fysa’r gynulleidfa yn ymddiddori ym mherthynas Bobby a Pam ac yn ei ddilyn yn frwd. Ac mae hi’n stori fach reit ddiddorol – mae Bobby yn gymeriad dymunol a parchus, ac mae Pam yn ddynes gref, ddiddorol, ac maent yn gwneud cwpwl bach neis, golygus.

OND, ddaeth yn glir ar ôl cyfnod byr iawn, fod gan bobl fwy o ddiddordeb mewn brawd mawr Bobby, a dihiryn y sioe, JR Ewing. Ew, oes oedd yna erioed drwg yn y caws, wel dyma fo – roedd wastad wrthi’n trio gwneud ‘deal’ ac roedd ei dulliau gwastad yn cynnwys y cynlluniau fwyaf ffiaidd, cyfeiliornus (devious) a ‘Machiavellian’ posib; ac aeth yn waeth wrth i’r gyfres ddatblygu, siŵr o fod oherwydd wnaeth y cynhyrchwyr sylweddoli ei atyniad. Ac mi roedd y berthynas rhwng ef a’i wraig Sue Ellen yn un stormus, gan gynnwys ysgariad, ail briodas, carwriaethau hefo pobl eraill (ar y ddau ochr gan gynnwys chwaer Sue Ellen), a chynllunio yn erbyn ei gilydd; roedd yna hyd yn oed can am JR roedden ni yn ei ganu ar fuarth yr ysgol, ac mae’r cwestiwn ‘pwy saethodd JR’ hefo statws chwedlonol (legendary) erbyn hyn. A rhywbryd yng nghanol y ffuglen wych yma i gyd, mi wnaeth yr actor a oedd yn chwarae JR cyd-drafod gwell contract i’w hun gyda ‘Lorimar stiwdios’, dêl fysa JR wedi bod yn falch ohoni. Roedd y sioe hefyd yn llawn steil yr wythdegau a byd y ‘texas oilman’, o’r ‘bourbon and branch’ roeddent yn ei hyfed yn yr ‘Oil Baron’s club’ a’r ‘Cattleman’s club’, i wallt mawr, ‘shoulder pads’ a gôr-colur ei ‘WAGs’.

Mae Dallas (yr hen gyfres, dwi heb gyrraedd yr un nesaf eto) yn cynnig golwg i mewn i fywyd mewn un lle ag amser arbennig – ac un gwbl wahanol i fywydau rhan fwyaf o’r gynulleidfa; dihangfa lwyr o fywyd pob dydd. A dyma un o’r pethau pwysig am ffuglen sydd weithiau yn cael ei hanwybyddu. Ydy mae opera sebon megis Dallas yn rhywbeth ysgafn i’w wylio jest er mwyn hwyl, ac nid yw’n addysgol (oni bai eich bod am ddysgu am y busnes olew, neu sut i hyfforddi ceffylau ar y fferm). Ond yn bersonol allaf ddweud, fod pan fod gen i lwythi o waith i’w wneud, a ddim amser i fynd allan am fwy na rhyw ugain munud i ymestyn fy nghoesau, mae cael trochi (immerse) fy hun yn y byd bach clyd yma – wrth fwyta brecwast, neu olchi fyny, neu wrth orwedd lawr pan does gen i ddim egni ar ôl i hyd yn oed darllen – mae’n ffynhonnell bwysig o hydwythdedd (resilience), trwy helpu fi i ymlacio a meddwl am rywbeth arall am rhai munudau. Ar hyn o bryd rwyf wedi cyrraedd cyfres deg, sy’n dechrau gyda Pam yn dihuno i ffeindio Bobby yn y gawod ac felly dyw e ddim wedi marw, mae Patrick Duffy yn ôl yn y gyfres, ac mae’r tair blynedd diwethaf wedi bod yn freuddwyd! Athrylith! Hefyd, mae yna ddyn wedi troi i fyny yn honni mai ef yw Jock, a bod o heb farw yn De America, ond fod ei wyneb wedi newid oherwydd llawdriniaeth ar ôl y ddamwain hofrennydd (helicopter). Mae yna twtch o’r ‘Pale rider’ i’r llinyn stori yma ac rwyf yn edrych ymlaen at gael gweld sut mae’n datblygu (gan wrthsefyll y temtasiwn i sbïo ar Wikipedia). Ni allaf feddwl am ddifyrrwch gwell a gallaf ei hollol argymell!

Advertisements

Read Full Post »

Oes ‘na unrhyw beth well tybed, nag wario pnawn heulog, heddychlon, yn darllen ac yn synfyfyrio mewn crogwely? Crog-beth medde chwi? Wel yn hollol, fysa fyn ateb i. Ond ia, ‘crogwely’ ydy’r gair Gymraeg am ‘hammock’ yn ôl geiriadur yr academi; mae ‘hamog’ yn cael ei chynnig fel yr unig air arall posib. Ddim fy mod yn hollol yn erbyn y geiriau-wedi-ei-Chymreigio yma per se (Lladin am ‘ynddo ei hun’, gyda llaw). Ond mae’n dechrau ymddangos yn chwiw (trend) yn fy ngwaith ysgrifennu, wrth i mi gyfieithu geiriau rwyf wedi dod i’w adnabod trwy’r Saesneg yn unig. Wedi’r cyfan, pamffledi gwyliau yw’r lle arferol i weld crogwelyau ynde! Mae peryg i frawddegau cyfan fod yn llawn o eiriau felly, pob yn ail air, nes bod y golofn/ stori fer yn darllen fel bod e mewn cod hanner-a-hanner, a ddim mewn ffordd bwrpasol. Felly Crogwely amdani – ag eto, dwi ddim yn ei hoffi o! (Ac ydan, mae crogwelyau yn wrywaidd yn ôl geiriadur yr academi).

Mae’r gair crogwely o leiaf yn disgrifio’r ddyfais i’r dim – mae hi’n wely sydd wedi ei ‘crogi’ (hang) rhwng dwy goeden. Y gair arall am ‘hang’ medde chwi? ‘Hongian’. Dwi’n dweud dim ynde, achos dyna’r unig air Gymraeg roeddwn yn gwybod am ‘hang’ nes i mi sbïo yn y geiriadur. Mi wnaeth y gair ‘crogi’ wneud i mi feddwl am ‘Gwener y Groglith’. Ond wrth feddwl, ‘croeshoeliad’ yw’r gair Gymraeg am ‘crucifixion’, ac mae’r gair ‘hang’ yn Saesneg yn cael ei ddefnyddio i olygu rhoi dillad ar y lein yn ogystal â rhoi dolen (noose) o amgylch gwddw rhywun a’i hongian nhw oddi wrth gangen (branch) neu drawst (beam). Ond dwi dal ddim yn hoffi’r gair ‘crogwely’.

Mae hanes y crogwely, a tharddiad y gair yn reit ddiddorol yn y Saesneg, yn ôl Wikipedia eniwe. Datblygwyd y ‘crogwely’ gan bobl frodorol America ar gyfer cysgu. Cawson ei fabwysiadu gan forwyr i arbed lle ar longau, ac yna gan rieni yn yr 1920au i ddal plant oedd newydd ddysgu cropian. Erbyn heddiw wrth gwrs maent yn boblogaidd ar gyfer ymlacio ac maent yn symbol o’r haf, hamdden, ymlaciad, a byw bywyd syml, hawdd. Dwi wastad wedi eisiau crogwely ac am flynyddoedd roeddent yn un o fy hoff bethau i sbïo arnynt mewn pamffledi gwyliau. Mi wnes i drio gwneud un fy hun pan oeddwn yn hogan fach – hefo blanced denau o ddefnydd hollol anaddas, ag heb strapiau i’w glymu (nes i jest clymu’r defnydd rownd y goeden). Does dim angen dweud fy mod wedi bod yn hollol aflwyddiannus yn y fenter benodol yna ynde! Mae Jean Rhys yn sôn am grogwely yn y stori fer ‘Mixing cocktails’,  sydd ar y feranda – mae’n un cynfas ac yn llawn o glustogau. Mae adroddwr y stori yn disgrifio wrthym rinweddau ac ansawdd y breuddwydion y cafwyd ar wahanol adegau o’r diwrnod, yn y crogwely yma. Mae’r stori fer yma yn fyr iawn, ac eto yn atgofus (evocative) o le ac amser, ac mae’r crogwely yn chwarae rhan bwysig yn y darlun yma.

Er dryswch, mae Wikipedia yn cynnig dau darddiad am y gair ‘hammock’. Mae’n dweud fod y gair yn dŵad o’r iaith Taíno, Arawakaidd (Haiti) yn golygu ‘rhwyd bysgota’. Ond mae’n mynd ymlaen i ddweud fod y crogwelyau cynnar wedi’i gwehyddu o risgl (bark) y goeden ‘hamack’. Ar ôl gwglo ychydig am y goeden ‘hamack’ ddes ar draws blog oedd yn dweud fod Christopher Columbus wedi sôn amdanynt yn ei ddyddiadur. Soniodd fod Indiaid wedi dod at ei llong i gyfnewid nwyddau, gan gynnwys ‘hamacas’ neu rwydau yr oeddynt yn cysgu ynddynt.

Yn ôl at Wiki eto, sy’n son fod crogwelyau yn bwysig iawn yn ddiwylliant y bobl ‘Yucatecan’, fod pob tŷ, ta waeth am gyfoeth na thlodi, hefo bachau crogwely ar y waliau. Yn Venezuela cafodd pentrefi cyfan ei dwyn i fynnu mewn crogwelyau; chafodd eu dyluniad ‘breathable’ (does ddim gair Gymraeg am hyn) o’r crogwely ei fabwysiadu gan chwilotwyr (explorers), y fyddin Unol Daleithiau, ac ymwelwyr eraill i’r jyngl. Y fantais oedd ei rhinweddau o osgoi nadredd a sgorpionau ar y llawr, a hefyd heintiau ffwngaidd o’r lleithder uchel a glaw cyson. Ac eto yn ôl wiki mae crogwelyau-sari (wedi ei gwneud o ddefnydd ysgafn sari) yn cael ei ddefnyddio Gogledd India fel man cysgu oerol (cooling) i fabanod.

Beth bynnag, yn ddiweddar mi wnaethom ni yma yng Nghilgwri brynu dau grogwely ac rydym wedi bod yn ei hongian rhwng tair coeden yn y ddôl o flaen y tŷ. Rydym wedi bod yn gorwedd ynddynt, yn yr haul, yn yfed gwin ac yn darllen a sgwrsio; braf iawn, rhaid dweud, a gallaf ei hollol argymell!

Read Full Post »

Wel mae llond o bethau wedi digwydd ers i mi sgwennu’r golofn ddiwethaf. Fy newyddion fwyaf yw fy mod wedi ymgeisio am swydd fel ‘Darlithydd mewn Polisi Cymdeithasol (Cyfrwng Gymraeg)’…ac wedi ei glanio hi! Ie wir, doeddwn i ddim wedi bwriadu ymgeisio am swydd newydd mor fuan ar ôl cychwyn ym mhrifysgol Bangor, yn enwedig gan fy mod yn mwynhau’r prosiect ymchwil presennol cymaint. Ond yn y bôn, nod yr holl astudio ac ymdrechu dros y blynyddoedd diwethaf oedd cael swydd fel darlithydd – ac rwy’n lwcus dros ben fy mod wedi ei chael hi. Ar ben yr anrhydedd o gael swydd fel darlithydd, fydd y fraint gen i addysgu a gweithio yn hollol trwy gyfrwng y Gymraeg; dwi wrth fy modd a bron methu coelio’r peth – dwi’n teimlo fatha Mair Llywarch! Mae sgwennu’r golofn yma dros y chwe blynedd diwethaf wedi bod yn hyfforddiant ardderchog i mi, wrth i mi orfod estyn y geiriadur i ysgrifennu am bethau a llefydd nad oeddwn wedi dysgu na chlywed amdanynt trwy gyfrwng y Gymraeg – gan gynnwys tre’r penrhyn!

Byddaf yn dechrau fy swydd newydd ar y cyntaf o fis Medi. Yn y cyfamser rwyf yn parhau a fy mhrosiect presennol am gymdeithas sifil yng Nghymru, mewn lle a thros amser. Rwy’n gwneud yr ymchwil yn Rhosllannerchrugog a Llangollen, gan ystyried y cysylltiadau rhyngddynt yn ogystal â’r gwahaniaethau. Oherwydd natur ddwyieithog yr ardaloedd hyn, mae llawer o’r gwaith yn galw i mi wneud cyfweliadau a mynychu digwyddiadau ayyb trwy gyfrwng y Gymraeg; fysai’r ymchwil yn llawer iawn gwannach a llai cynhwysfawr heb yr allu i weithio’n ddwyieithog. Byddaf yn parhau i weithio ar yr ymchwil yma trwy’r haf a hefyd pan wyf yn cychwyn fel darlithydd, gan fod elfen ymchwil i fy nghyfamod. Mae’n sefyllfa ddelfrydol ac rwy’n ffeindio’n hun unwaith eto’n hynod o ddiolchgar fy mod wedi derbyn magwraeth ac addysg Gymraeg sydd wedi fy ngalluogi i fod yn y sefyllfa fendigedig yma.

Mewn newyddion arall, rwyf newydd ymaelodi fel un o ‘Cyfeillion Y Stiwt’ ac rwy’n edrych ymlaen at drefnu digwyddiadau hwyl ene, gan gynnwys rhai cyfrwng Gymraeg. Rwy’n hoffi meddwl byddai fy hynafiaid sy’n hanu o’r ardal hon yn browd o honnaf – gan gynnwys rhieni fy nain, sef Margaret Jones a John Earnest Jones (yntau’n mwynwr a hithau’n merch mwynwr, fel rwyf newydd ddysgu…ond fwy am hyn mewn colofn ar y gweill…). Yn wir mae hanes ardal y Rhos yn gyfareddol – roedd yn bair o Gymreictod, gyda’r boblogaeth yn cael ei denu o bob cornel ein cenedl hyfryd. Creuwyd yr arloeswyr yma diwylliant a thafodiaith arbennig ac unigryw, gan greu adeiladau anhygoel tra roeddynt wrthi’n creu ei chymuned ddeinamig; mae’r Stiwt yn un o’r adeiladau hyn – yn wir mae’n adeilad anhygoel i dref, heb son am bentref!

Yn y cyfamser, dros y misoedd diwethaf, wrth weithio ym Mangor, rwyf wedi dod yn ymwybodol o dwf cyffroes yn yr allbwn o Wyddonias Cyfrwng Gymraeg – pan ysgrifennais fy ail golofn Synfyfyrion Llenyddol ar y mater o wyddonias Gymraeg (Rhagfyr 2009: Roddenberry, Atwood…ac Islwyn Ffowc Elis! Tarddiad ‘Gwyddonias’ Cymraeg) roedd ddim llawer ar gael. Felly dwn i’m beth sy’n gyfrifol am y twf diweddar yma, ond rwy’n edrych ymlaen at dal i fynnu hefo hyn dros yr haf cw…efallai hefo lasiad o win yn yr ardd. Ac mae hyn wedi rhoi’r syniad i mi am ddigwyddiad posib i’w chynnal yn y dyfodol agos: ‘Comicon (Comicon) Cyfrwng Cymraeg’ – y cyntaf erioed! Rwyf wedi cael ymateb ffafriol yn barod gan rhai o fy ffrindiau ar drydar ac rwy’n rhagweld ymateb ffafriol gan y ‘Sin Gwyddonias Gymraeg’ yn gyffredinol.

Rwy’n gallu ei gweld hi rŵan (yn steil Marlow yn The Singing Detective, neu Dale Cooper yn Twin Peaks), fydd yna sesiynau panel hefo sêr y sin yn trafod ei gwaith, gweithdai ‘masterclass’ i blant ar sut i sgwennu gwyddonias (gan efallai ei chysylltu hefo cystadlaethau llenyddol, megis yr eisteddfodau), cystadlaethau gwisg ffansi gorau (dwi am fynd fel She-ra), stondinau nwyddau SciFi, cystadlaethau ‘Dungeons and Dragons’ , ‘Tri-dimensional chess’ a gemau tebyg, bwydydd ‘themed’ megis punch mewn steil y ddiod Klingon enwog ‘bloodwine’, ac wrth gwrs llawer iawn o drafodaethau yn y bar am y Gwyddonias gorau (mewn unrhyw iaith) a’r fath o wyddonias rydym ni’n gobeithio ei weld yn y dyfodol trwy gyfrwng y Gymraeg.

Gobeithio y caf wireddu fy mreuddwyd o Gomicon Cyfrwng Gymraeg, ond beth bynnag, mae’r dyfodol ar hyn o bryd yn edrych yn addawol iawn i mi – ac mae fy nyfodol, i’w weld hefo naws Gymreigaidd iawn arni. Felly, yn eiriau’r Picard (gan ddychmygu ei fod o Rhos): Gadewch i ni weld beth sydd allan ene…

Read Full Post »

     Fel pob un ohonoch mae’n siŵr, yr wyf yn falch iawn fod yr Eisteddfod Genedlaethol ar ei ffordd i Wrecsam yr haf nesaf ‘ma. Rwy’n edrych ymlaen ati’n arw ac yn brysur yn cynllunio sut allaf fynychu cymaint ohoni ag sy’n bosib. Yr wyf hefyd wedi bod yn mwynhau mynychu, a darllen am, yr amryw weithgareddau cysylltiedig sy’n rhan o’r rhagarweiniad (neu ‘build up’ ynde!) Ond pan welais un atodiad e-bost yn gyntaf, doeddwn i ddim yn gwybod cweit beth i’w feddwl – “Eisteddfod y dafarn…yng nghlwb lager Wrecsam” (meddai’r poster) “Beth y Ddaear?” (meddyliais i fy nhun!) Yn amlwg fuasai hyn yn achlysur ‘chydig yn wahanol i’r ‘Genedlaethol’ a hefyd yr eisteddfodau lleol arferol (wedi ei chynnal fel ag y maen nhw mewn Capeli neu neuaddau pentref, gyda the, cacennau, a chystadlaethau canu i blant bach), ond, yn ôl y poster, mi roedd yna gystadlaethau llên ac felly es ati i synfyfyrio’r categorïau. Pan welais mai testun y gystadleuaeth ‘telyneg’ oedd ‘llygaid’ neidiodd fy nghalon braidd.

     Cofiais yn ôl, yn hir, hir yn ôl, trwy’r niwl o flynyddoedd maith, nôl at 1996, pan oeddwn yn fy arddegau, dwy ar bymtheg oed i fod yn fanwl, pryd,  dan fantell o anobaith, mi ysgrifennais sylfaen cerdd lawn ‘teenage angst’ a thorri calon (a ganddi ffocws ar “Llygaid”). Ar ffurf telyneg oedd y gerdd, gan i mi lunio’r strwythur ar fy hoff gerdd ‘Y Pabi coch’ gan I.D.Hooson. Ar y pryd nid oedd gen i lawer o syniad am y sin llenyddiaeth Gymraeg na chystadlaethau llenyddol, ond mi roeddwn yn browd o’r gerdd ac mi roedd yn ymarferiad therapiwtig dros ben i mi drafod a mynegi fy nheimladau chwerw, ai gweld nhw’n glir ar bapur fel hyn. Y flwyddyn ganlynol fynychais yr Eisteddfod Genedlaethol am y tro cyntaf (i mi gofio eniwe), yn bennaf gan fy mod wedi trefnu fod yn rhan o ymgyrch Cymdeithas yr Iaith am ‘Senedd i Gymru’, a hynny yn sgil y refferendwm ar gyfer Cynulliad. Mi roedd yn breswyliad tyngedfennol i mi mewn sawl ffordd; ces agoriad llygad yn nhermau gwleidyddol, ieithyddol, diwylliannol, llenyddol a dirfodol (…ond fwy am hyn rhyw bryd arall ella!)

     O ganlyniad i’r preswyliad-i’r-eisteddfod, dechreuais gymryd sylw o’r agwedd lenyddol o’r eisteddfod (doedd e ddim ar fy ‘radar’ cyn hynny i ddweud y gwir!) Yna rhai blynyddoedd wedyn, roeddwn wrthi’n sidro beth i’w wneud wedi i’r flwyddyn sabothol olaf yn yr undeb myfyrwyr dod i ben yn yr haf. Nid oedd gwaith newydd yn galw a pan welais hysbyseb yn Y Cymro yn chwilio am bobl i weithio yn feithrinfa’r Eisteddfod, penderfynais gymryd mantais o’r bwlch yn fy amserlen, a mynychu’r Eisteddfod Genedlaethol unwaith eto. Mi roedd yn 2003, a’r Eisteddfod yn cael ei chynnal yn ‘Maldwyn a’r gororau’. Prynais lyfr ‘Rhestr testunau’ o flaen llaw a sbïais drwyddi ar y cystadlaethau a’i phynciau amryw; a oedd modd i minnau cystadlu tybed? (Gan fy mod yn mynd i fod ene eniwe!) Yna, ar dudalen 64, dyna le oedd categori’r ‘telyneg’ ar y thema ‘Llygaid’. “Diddorol” medde fi wrth fy hun. Sbïais ar y gerdd roeddwn wedi ei sgwennu ryw saith mlynedd ynghynt ac yna es ati i geisio ei ‘sprucio fynnu’ ‘chydig a chwaraeais a’r syniad o’i mentro…ond cefais drafferth deall y ffurflenni gais ac roeddwn yn ddiffyg hunan hyder yn fy ngwaith… “Ydy e hyd yn oed yn gerdd tybed?” Poenais, ac yna… “Dwi’n eithaf siŵr mai telyneg yw e, os mai cerdd yw e”. Fydd hi ddim llawer o syndod i chi glywed i mi beidio a’i fentro. Ond cedwais i hi ar y silff yn fy llyfr bach, wedi ei sgwennu’n daclus…a dyna le y bu hi, yn hel llwch, nes Mehefin 2010, pan welais y poster i’r ‘Eisteddfod y dafarn’.  Estynnais y llyfr bach o’r silff eto a sbïo ar y gerdd. Mi roedd hi’n amrwd, wedi ei sgwennu mewn Cymraeg syml, tafodieithol, naïf. Ond mi roedd gonestrwydd ene ac emosiwn yr oeddwn efallai wedi ei golli erbyn hyn, neu yn sicr y nawr yn ei guddio rhag cywilydd. Mentrais y gerdd, gan feddwl “Dim byd i golli nagoes?”

     Cyrhaeddais yr eisteddfod-dafarn braidd yn fuan hefo fy nhad a ffeinio’n ni fwrdd ger y llwyfan, prynu diodydd a setlo mewn am noson o adloniant. Yna ddaeth yn glir fod yna ‘audience-participation’ agwedd i’r noson a, pryd allaf gredu’r peth – ella’r awyrgylch hwylus (neu ella’r ail lasiad o win gwyn tra’n aros i bawb arall gyrraedd, dwi ddim yn siŵr de) ond yn sydyn dyna le oeddwn i, ar y llwyfan gyda’r meic yn fy llaw, wedi cytuno canu o flaen pawb! Ond er fawr syndod i mi, fwynheais fy hun, a cherddais o’r llwyfan yn teimlo fatha Agnetha Fältskog! Cawsom noson gwerth chweil gyda sawl cystadleuaeth ardderchog a digri a’r noson yn llawn hwyl a chyfeillgarwch.

     Yna ddaeth hi’n adeg beirniadu’r cystadlaethau llenyddol. Cyhoeddodd y beirniad, Aled Lewis Evans, mai fy ngherdd i oedd wedi ennill ac mi roedd am ei ddarllen allan gan ei fod mor dda. Roedd hyn yn ddigon o beth yn ei hun wrth gwrs, ond yna, wrth iddo ddarllen, clywais fy ngherdd yn iawn am y tro cyntaf. Daeth dristwch-melys drostaf; mi roedd y gerdd yn swndio’n llawer iawn gwell wrth gael ei yngan mewn Cymraeg cref, chyfoethog ardal Machynlleth y bardd adnabyddus lleol. Ac mi roedd e hefyd wedi deall naws ac emosiwn y gerdd ac wedi ei thrwytho a’r maint cywir o chwerwder a thristwch. Cefais fy hun yn gollwng dagrau o flaen pawb – o gofio’r teimladau o pan sgwennais y gerdd, ac am ennill fy nghystadleuaeth barddoniaeth gyntaf, ac am i’r gerdd fach yma, a fuodd ar y silff am mor hir, cael ei gwerthfawrogi o’r diwedd.

     Y mae wedi rhoi hyder newydd i mi ac, er ei fod yn amrwd ac yn llawn gwallau difrifol mae’n siŵr, hoffwn ei rhannu a chwi yma, gan obeithio y byddech yn ei fwynhau. Er nad oes soundtrack amlwg yn mynd hefo’r golofn, sgwennais y gerdd mewn cyfnod lle fues yn gwrando ar ganeuon megis “The winner takes it all” gan ABBA ac “Every breath you take” gan Sting, a theimlaf fod y rhain yn cynnwys yr un naws tor calonus. Eniwe, dyma hi’r gerdd a chofiwch gellwch ddarllen/ lawr lwytho fwy o fy ngwaith, ynghyd a’r cyn colofnau Synfyfyrion llenyddol o fy ngwefan: http://www.saralouisewheeler.wordpress.com 

     Mi ellwch hefyd ddod o hyd i fanylion am ddigwyddiadau eraill sy’n ymwneud a’r Eisteddfod 2011 o’r wefan: <http://www.eisteddfod.org.uk/cymraeg/content.php?nID=346&gt; gan ddewis y ddolen ‘gweithgareddau lleol’ ar ochr chwith y sgrin.

Llygaid 

Tyllau oer o aeaf cas,

crisialau creulon, llygaid glas,

caledu’n sydyn i guddio hen boen,

daw ias oer dros fy nghroen.

 

Cywilydd i mi fod mor ffôl,

disgwyl i ti ddod yn dy ôl,

mor annwyl oeddet ar yr adeg,

ond gwenwyneg yr wyt ti ychwaneg.

 

Wrth fy modd, a fy nghalon yn canu,

ond mae’r teimladau wedi diflannu,

wedi mynd y ddealltwriaeth,

cydymdeimlad wedi symud ymaith.

 

Dy edmygedd i mi wedi suddo,

a rŵan mi wyt ti yn fy rhybuddio,

‘Paid â siarad amdana i, nag i mi,

peth bach gwirion yr wyt ti’.

 

Fy siarsio nad wyt yn fy ngharu,

a dy fod ti wedi alaru,

allan o’m dyfnder a’r Gwyddel hynach,

mewn byd gwahanol a rheolau cymhleth.

 

Ond deall ddylet wedi gwneud,

merch ifanc wedi cyffroi gan ddweud,

wrth ffrind – ‘dwi ddim yn siŵr’ medd fi,

beth oedd yn digwydd rhyngot ti a fi.

 

Teimlad ofnadwy o gael fy mradu,

cywilydd am y cysylltiad ti’n gwadu,

patrwm poenus a ddilynais,

dros sawl un fel ti a wylais.

 

Ond hen yw’r hanes erbyn hyn,

gwella mae fy mywyd cryn,

ddysgais y wers yn ddigon plaen,

fod rhai fel tithau ddim gwerth y straen.

 

Cadwaf draw o rai fel chdithau,

sglein caled ar fy llygaid innau,

ag os welai eto’r llygaid glas,

fydd llygaid innau’n oer a chas.

Cyhoeddir yn wreiddiol yn fy ngholofn: Synfyfyrion llenyddol, ym mhapur bro Wrecsam: Y Clawdd,  Rhagfyr 2010 (Rhifyn 142)/ Originally published in my column: Synfyfyrion llenyddol (literary musings), in the Welsh language community magazine: Y Clawdd, December 2010 (Issue 142).

Read Full Post »

Mae’r noson yn araf

Tic, toc, tic, toc.

Un o’r gloch, dau, tri –

a dyma fe’n cyrraedd;

awr yr anhapus

pan ni ddaw cwsg

waeth bynnag a wneir.

 

Ddaw’r blaidd ar amser

noson ar ôl noson

pob tro yn brydlon.

Tic, toc, tic toc.

Yr union awr pob noson

i fy mhoenydio’n gyson –

Mami blaidd, a’i tri fychan

yn crafu wrth ddrws

fy isymwybod.

 

Mewn cawell o dristwch

yn disgyn i’r tywyllwch.

Yna mae’n gwawrio

a daw cwsg dwfn

annaturiol

i gymylu’r ymennydd

trwy’r dydd

ar ôl deffro.

 

Tic, toc, tic, toc.

Pob munud yn boenus

trwy’r dydd, a’r nos.

Alla’i ddim dioddef

ddim ‘chwaneg.

Rhaid datrys

y drafferth

sy’n fy nghadw’n

y penbleth –

y cylch o ddioddef,

druenus, hyn.

 

Cafodd y gerdd yma ei hysgrifennu ar gyfer cyfrol Gaeaf 2010 (141) Taliesin ar y thema ‘Mathemateg’. Ni dderbyniwyd ac nid yw e wedi ei cyhoeddi ninlle arall/ This poem was written for the Winter 2010 (141) edition of Taliesin on the theme ‘Mathematics’. It was not accepted and it has not been published elsewhere.

Read Full Post »

            Like many of you I’m sure, I have, for the past few years, enjoyed following the BBC series:  ‘Who do You think You are?” where ‘celebs’ trace their family histories, learn about their heritages and then muse over their senses of ‘identity’ in light of what they uncover. We saw Julia Sawalha drinking goats’ milk with the ‘bedouin’ in Jordan, where her father’s family hail from; whilst Jeremy Irons travelled the length and breadth of Ireland searching for Irish roots to explain the sense of familiarity and ‘home’ he felt the first time he visited the emerald isle, despite his ‘quintessentially English’ upbringing.

            Then, earlier this year, the television network NBC began broadcasting an American version based on the English series. The first ‘celeb’ to research her genealogy was Sarah Jessica Parker, who unveiled extremely American family connections, including family who were involved in the ‘Goldrush’ and also one of her kin who narrowly escaped being hung in Salem as a witch, thanks to the fact that the pertinent courts were disbanded just days before her case was due to be heard! Another notable ‘celeb’ was Brooke Shields, who discovered family connections to the Italian aristocracy, including one of her kin who was banker to the Vatican; she also uncovered family connections to the royal families of both England and France through Henry IV and Louis XIV.

            Well, I hear you say, this is all very interesting but what relevance does this prattling have to the column’s topic of ‘Synfyfyrion llenyddol’ (‘Literary musings’)? Well, recently I was reading the annual report of the National Libraries of Wales and I came across a reference to ‘Who do you think you are?’ and the fact that this is a popular question these days, with those interested in genealogy and local history currently forming one of the most important categories of the library’s users. Indeed it is a popular past time and my father spends hours trawling the internet and on the phone to people from America and beyond in order to add branches to our own ‘family tree’. Whilst we were down in the library in Aberystwyth we saw old photographs of our family in the archives of the community newspaper ‘Nene’ and we were delighted! This got me to thinking about that pleasant feeling and how it might be harnessed to aid my career as an author; then I realised that the question of ‘who do you think you are’ (and the musings this elicits) are the foundation of several of my favourite books, including two of Alex Haley’s classics: ‘Roots: The Saga of an American family’ and its sequel ‘Queen: The story of an American family’. Indeed, as I pondered this idea, a whole genre unfolded before me, including possible songs for consideration as the soundtrack to the column, including: ‘Coward of the county’ (Kenny Rogers), ‘In the Ghetto’ (Elvis) and, even more tenuously perhaps: ‘Who are You?’ (The Who)!

            I then began to unpick the reasons for the remarkable attraction of this ‘genre’ and I began researching and checking facts in order to base a column on it. I learned that it was actress Lisa Kudrow who had taken the initiative to produce an American version of the UK show, having been inspired by the original series when she was over in Ireland filming. There is a quote from her saying: “It’s those tiny, wierd little connections to the past that make the show so interesting.” Indeed, as I mull over this phenomena, I would offer similar explanations for our interest in genealogy:

  • The way that the lives of our families (and the families of the ‘celebs’) are interwoven with historical events of note (for example the witch trials of Salem)…
  • How this then lends emotion and a sense of reality to the history, because these people mean something to us: “These are my people” (to quote SJP)
  • And finally that wibbly-wobbly-timey-wimey idea (to quote Dr Who) of the feeling that things are ‘in the blood’ (to quote Jeremy Irons) – the feeling of being ‘Connected’ (to quote Brooke Shields) who went so far as to conclude that the history of her kin may be partially responsible for her (previously unexplained) decision to study French literature and culture at University.

              Now then, until very recently I would have tut tutted at the third point above. My academic training as a Sociologist would have led me to the conclusion that such ideas were nonsense and, apart from some particularly pertinent biological factors, it is largely our personal surroundings and immediate environmental factors which shape us into who we are; the things that we actually experience for ourselves. However, a few months ago I had a dream which could, despite the fact that I am not religious, be considered a ‘revelation’. Essentially, I met my Taid (grandfather), Glyn Edwards (previously conductor of the brass band for Rhosllannerchrugog), who died at least twenty years before I was born…I awoke and continued to feel that I had met him at last, and that he had so0mehow reached out in order to give me a message…(for more of this bizarre story read the short story: ‘Paradocs y Pili-pala arian’ on my website on the link below).

               Anyway, back to the literature! Considering Welsh examples of the genre I would recommend two books in particular: ‘O Drelew i Drefach’ (Gwasg Gomer) by Marged Lloyd Jones and ‘The Pleasure Seekers’ (Bloomsbury) by Tishani Doshi. The first book tells the story of Ellen Davies, or ‘Nel fach y Bwcs’ (so nicknamed because her father was a bookseller) who was born in the Rhondda before moving to Patagonia with her family in 1870. ‘Nel’ was the mother-in-law of the author of the book and it is full of wonderful stories of the family, and the Welsh community generally, as they settled in the harsh prairielands of the colony. These stories include the friendships with the ‘Tuhuelche’ (native Indian peoples). Amongst my favourites are the tales of: the Tuhuelche gathering outside Llain-las, the family home, shouting for ‘Poco bara’ (a small amount of bread) which they had developed a taste for and were willing to trade horses for this ‘Welsh delicacy’; then the gift of a ‘poncho’ given to the family at a time of loss; and finally the fact that the Tuhuelche loved to listen to the Welsh community singing hymns, and they would stand outside their chapel in a row, swaying from side to side to the music, tapping their feet and laughing!

              The second book, The Pleasure seekers, is a brand new publication by the poet Tishani Doshi from Madras, which tells the story of her parents, Babo and Siân (pseudonyms), and the weaving together of two very different cultures (Gujarati Jain and Welsh) as these two ‘pleasure seekers’ insist on continuing their romance and marrying, despite all efforts of intervention from their families. Again this book is full of lovely stories as we follow Babo and Siân from when they meet in their work canteen, through Babo’s period of protest in his Ba’s (grandmother’s) house in the village of Ganga Bazaar, where he went when his parents were trying to insist that he would not see Sian again, and then to their marriage and setting up home at the house-of-the-orange-and-black-gates in Madras, to raise a family of their own. Both books are ‘labours of love’ and very enjoyable to read, and I hope to write my own version some day (or several versions)…beginning maybe with the trials and tribulations of the Pinto-Edwards family!

            I would like to thank Tishani Doshi for giving permission for us to use her photo. To read more of my work, including previous articles from the column, please go to my blog/ website: www.saralouisewheeler.wordpress.com  

This article was first written in Welsh and published in my column Synfyfyrion Llenyddol (literary musings) which appears in each issue of Y Clawdd, the Welsh-language community magazine for the Wrecsam area. It was published in October 2010 (Issue 141) and then posted here on the 21st of October 2010. I have translated it here so that everyone can enjoy it. / Cafodd yr erthygl yma ei gyhoeddi yn gyntaf yn fy ngholofn Synfyfyrion llenyddol sy’n ymddangos ym mhob cyfrol o Y Clawdd, papur bro ardal Wrecsam. Cafodd ei gyhoeddi ym mis Hydref 2010 (Rhifyn 141), ac yna ei postio yma ar y 21ain o fis Hydref 2010.  Yr wyf wedi ei cyfieithu fan hyn er mwyn i bawb cael ei fwynhau.

Read Full Post »

              Mis yma fuon yn ddigon ffodus i dderbyn llythyr, a hynny gan Mr Alun Davies, Ffordd Caer, sy’n cynnig llun ateb i brydyddiaeth ein colofnydd, Sara Louise Wheeler, a fuodd wrthi’n trafod yn ei erthygl yn rhifyn 140 (Gorffennaf 2010) Y Clawdd: Pam fod brechdanau’n fenywaidd? (A chwestiynau difyr eraill!) Dyma’r llythyr a cherdd gan Alun Davies, gydag ymateb gan Sara Louise Wheeler; gellir lawrlwytho cerdd wreiddiol Sara Louise Wheeler ynghyd a’r erthygl lawn oddi ar ei wefan:     www.saralouisewheeler.wordpress.com

Annwyl Golygydd

            Diddorol a difyr oedd sylwadau Mrs Sara Louise Wheeler yn rhifyn diwethaf ‘Y Clawdd’. Caniatewch i mi felly awgrymu ateb iddi â rhigwm fel yr amgaeedig.

            Yr hyn sy’n ddiddorol yn y Gymraeg yw nad oes air yn cyfateb yn union i’r gair Saesneg ‘IT’ e.e. “IT is raining” – “Mae HI yn glawio”. HI a FO neu FE yn Gymraeg, gan ein bod yn bobl rywiol! ‘Vacillating nouns’ yn ôl J.M.J. Felly BRECHDAN o ddyn – rhyw fath o Gadiffan!

Yn Gywir

Alun Davies

Baled y frechdan

(I’r rhyw nid adweinir)

Mae rhywbeth bach yn poeni pawb

Nid yw yn haf ym mhobman

A’r hyn sy’n blino ambell un –

Ai hwn neu hon yw brechdan!

 

Pan steddaf lawr i fwyta

Fy mrechdan amser te

Ni roddaf yn fy ymyl

Ramadeg J.M.J

 

Ac felly nid wy’n poeni

Am ryw fel ‘eg’ a ‘bi’

Pwysicach i’m bryd hynny

Yw blas fy mrechdan i.

 

Pe chwiliech bob geiriadur

Un Spurrell neu un Bruce

Nid yw yr un o’r rheini

Yn help i agor drws.

 

Naw wfft i’r holl gwestiynau

Pa le?” “Pa fodd?” a “Sut?”

Yr hyn sy’n broblem inni

Nid oes Gymraeg am ‘IT’

 

Rhown heibio holl reolau

Gramadeg rif y gwlith

Ni chawn ni drafferth bellach

Wrth fwyta bara brith

 

Beth yw’r ots am genedl brechdan

Paid a dirdynnu’th fron

Duw a’th waredo, Sara

Ni elli ddianc rhag ‘HON’.

  

Ymateb Sara Louise Wheeler:

Rwyf wrth fy modd a’r gerdd yma, a’r ffaith y cafodd ei hysbrydoli gan fy ngherdd i. Efallai af ati y nawr i geisio sgwennu cerdd newydd fel ymateb, gan ofyn am eglurhad pellach am frechdanau – Pam Benywaidd ac nid Gwrywaidd? A pam “Y bara hwn” (gwrywaidd) ac nid “Y bara hon” (benywaidd)? Pwy benderfynodd? Ac os yw’r bara yn wrywaidd, oni ddylid cenedl y frechdan dibynnu ar gydbwysedd cenedl weddill y cynhwysion? Er enghraifft: brechdan caws – gwrywaidd, brechdan letys a moron – benywaidd?

A oes system i weithio’r peth allan? Neu oes rhaid dysgu pob un trwy broses o ‘osmosis’?! Rwy’n cofio mai “O’r alaw hon” yw hi, gan allaf glywed llais swynol Meinir Gwilym wrth iddi ganu “Fin Nos” (o’r albwm “Dim Ond Clwydda”) ac fel graddedig yn y Gymraeg allem fod yn weddol hyderus fod Meinir yn gwybod ei stwff; ond beth am y sylwebyddion rygbi a chwynodd y pedant amdanynt (Yng nghylchgrawn Golwg sef ysbrydyoliaeth fy ngherdd) yn cam-dreiglo ‘Y linell’ (lle ddylent ddweud Y llinell?) Peryg i ni ddilyn yr esiamplau anghywir!

Ta beth, hoffwn i gynnwys eich llythyrau yn Y Clawdd felly anfonwch eich llythyrau a sylwadau at: clawdd@ysgolmorganllwyd.Wrexham.sch.uk

Read Full Post »

Older Posts »