Feeds:
Cofnodion
Sylwadau

Archive for the ‘1.Cymraeg/ Welsh’ Category

Roedd hi rhywbryd rhwng y Nadolig a’r flwyddyn newydd, a finnau wedi bod yn diogi o gwmpas y tŷ ychydig gormod, pan awgrymais i’r gŵr i ni fynd am dro i Gaer am gwpwl o oriau, i sbïo o gwmpas y siopau a chael rhywbeth i fwyta. Euthum i’n siopau arferol, megis y siop modelau, siopau gwyddonias, a WH Smith’s i sbïo ar y cylchgronau. Yna euthum i Waterstones, lle’r oedd gwledd o lenyddiaeth yn ein disgwyl, ar fwy nag un llawr, ac mi wnaethon ni gwahanu i grwydro o gwmpas yn sbïo ar bethau o fewn ein sffêr sbesiffig o ddiddordeb. I fi, mae hyn fel arfer yn cynnwys nofelau neu rywbeth i wneud hefo fy ngwaith ysgolhaig. Fodd bynnag, ar yr achlysur yma, a hithau’n adeg ôl-dolig, mi roedd yna lawer o nwyddau diddorol o amgylch y lle, yn amlwg wedi eu creu a’i chyflwyno fel anrhegion i bobl sydd yn hoffi llenyddiaeth, ac efallai felly yn anodd prynu anrhegion iddyn nhw.

Mae’n bosib prynu pob math o nwyddau hefo naws llenyddol – mygiau neu eitemau dillad hefo dyfyniadau llenyddol arnynt, a gemau bwrdd yn seiliedig a themâu llenyddiaeth enwog. Yma yn Waterstones, mi roedd un stondin bach wedi denu fy sylw, a hwnnw yn cyflwyno cadwyni a oedd hefo naws llenyddol iddynt. Roeddynt yn reit fawr, gyda’r brif ran wedi ei wneud o wydr, ac o fewn y ‘swigen’ o wydr roedd yna ddyfyniadau. Darllenais a’u hedmygu, gan ystyried byswn yn hoffi ei chael nhw i gyd! Roedd yna tair ohonynt yn benodol yn apelio ataf:

  1. “You can never get a cup of tea large enough or a book long enough to suit me” ~ C.S.Lewis.
  2. “To thine own self be true” Hamlet.
  3. “It’s always Tea-time!” Alice.

Wel, am ddewis! Mae yna lond o jôcs poblogaidd am nyrds-darllen, er enghraifft dyfyniad ar Facebook: y cyfan rydym eisiau yw llyfrau…a mwg neis i yfed ein paned ohoni wrth i ni ddarllen…a chadair esmwyth neis, lle gallwn eistedd wrth ddarllen…a thocynnau siop lyfrau er mwyn i ni gael prynu fwy o lyfrau i’w ddarllen; ac mi rydw i yn ffitio’r stereoteip yma i’r dim – fy syniad i o baradwys yw gorwedd yn fy nghrogwely ar ddiwrnod braf, hefo paned wrth fy ochr, yn darllen nofelau ac yn synfyfyrio am sgwennu storïau fy hun. Felly roedd y gadwyn gyntaf yn apelio’n fawr iawn, yn enwedig gan mai C.S.Lewis oedd o’n dyfynnu, a finiau’n ffan fawr o’i waith a’i fywyd – wnes i hyd yn oed ceisio creu grŵp llenyddol megis yr Oxford Inklings tra roeddwn i yn Lerpwl – The Inklingettes…ond fwy am hynny rhywbryd arall!

Roedd yr ail ddyfyniad yn apelio ataf yn arw hefyd. Os ydych wedi darllen un neu ddau o’r colofnau yma, mi fyddwch yn ymwybodol fy mod, ar sawl lefel, braidd yn ‘wahanol’, a fy mod yn byw rhan fwyaf o fy mywyd draw yn ‘cae-chwith’. Un o’r pethau braf am heneiddio yw fy mod wedi dŵad i dderbyn fy hun fel ag ydw i – quirks and all. Gall pawb cwestiynu fy mhenderfyniadau, gan geisio fy narbwyllo fy mod yn gwneud camgymeriad, ond cyn belled fy mod yn ‘bod yn wir i fi fy hun’, rwy’n hapus i sefyll yn browd – beth bynnag y goblygiadau.

Roedd y drydedd gadwyn hefo darlun arni yn ogystal â’r dyfyniad, a hynny o’r wledd te’r prynhawn y ‘Mad hatter’, y ‘March Hare’, y pathew, ac Alice. Roedd y darlun yn ei wneud yn ddel yn ogystal â chŵl, wel, nyrd-cŵl! Ew, roeddwn i eisiau’r tair ohonynt – ond roeddent ugain punt yr un, a fedraf i ddim cyfiawnhau gwario £60 ar anrhegion ôl-dolig hunanol! Roeddwn mewn penbleth felly – pa un oeddwn yn ei hoffi fwyaf? Ar ôl y fath mwydro byswch ddim yn ei choelio taswn i’n ei hadrodd yma, dewisais yr un hefo’r darlun o Alice in Wonderland arni, gan fod hwn yn cyfuno fy nghariad at y stori arbennig honno…ac hefyd am yfed te. Gallaf wastad prynu’r lleill rhywbryd arall, meddyliais, gan ei gosod yn ôl ar y stondin, a cherdded yn amharod oddi wrthynt.

Fel rhyw fath o ôl-nodyn digri, mi wnaeth prynu’r gadwyn ail-gynnal fy niddordeb yn stori Alice, ac es ati i’w ddarllen – a chefais fy synnu: nid Alice wnaeth ddweud “It’s always tea time”, ond y ‘Mad Hatter’, gan gyfeirio at sut roedd eu bywydau bellach yn cylchdroi o amgylch ei oriawr a oedd wedi torri, ac felly roedd hi wastad yn 6 o’r gloch, ac yn amser am de. Yn ddigon ysmala, rhywsut mae hyn yn ei wneud yn arteffact fwy boddhaol fyth – gan ei fod yn cyfleu cymhlethdod a dryswch y stori i’r dim! Mae yna lond i ddweud am nwyddau llenyddol a’n dyhead ni amdanynt – ond fwy am hyn rhywbryd arall!

Advertisements

Read Full Post »

“Mae’r nofel Wythnos yng Nghymru Fydd mor wych fel ei bod yn amhosib ei chrybwyll a gwneud cyfiawnder iddo fan hyn (fwy amdano rywbryd arall ella). Ond ‘suffice to say’ mae’n stori blynyddoedd-goleuni ‘ahead of its time’ ac mae’r frawddeg ‘yn ôl i’r dyfodol’ yn cael ei yngan yma degawdau cyn i Marti McFly a Doc Emmett Lathrop Brown ei ddefnyddio!

(Fy ail golofn synfyfyrion llenyddol, Rhagfyr 2009).

             A dyma fi, o’r diwedd, wyth mlynedd yn ddiweddarach, yn dychwelyd i’r mater o’r nofel ‘Wythnos yng Nghymru fydd’ – a hynny gan fod hi’n ben-blwydd 60 mlynedd ers ei gyhoeddi yn 1957, ac rwyf wedi mynychu’r opera newydd sydd wedi ei seilio ar y gwaith. Dyma oedd Y nofel Gwyddonias (Science fiction) gyntaf cyfrwng Gymraeg i gael ei gyhoeddi ac mae hi’n ardderchog. Heb os, prif thema’r gwaith yw’r iaith Gymraeg a’i thynged; cyllidwyd yr awdur, Islwyn Ffowc Elis, gan Blaid Cymru i’w hysgrifennu, ac felly mae yna demtasiwn i’w diystyru fel propaganda gwleidyddol…ond mae hi cymaint fwy na hynny.

Yn y stori mae Ifan Powel, sydd ddim yn genedlaetholwr, yn mynd i ymweld ag aros hefo’i ffrind Tegid, sydd yn genedlaetholwr, am fach o wyliau. Mae Tegid wedi gwahodd ffrind arall, Doctor Heinkel, i gael swper hefo nhw. Wrth gyfarfod Ifan, mae Doctor Heinkel yn synnu ar ei olwg gorfforol, ac yn esbonio, ar ôl iddynt gael pryd o fwyd, fod Ifan yn dangos nodweddion corfforol y fath o berson sydd yn medru trafaelio mewn amser, o dan yr awgrym o hypnosis, oherwydd yr ‘elfen K’. Mae’n esbonio ei ddamcaniaeth anthropolegol amdano, sef fod “rhywfaint o waed y dyn Neanderthal – yr is-ddyn – wedi dod lawr i’w gwythiennau. A dyma’r rhan glyfar a sbwci o’r nofel.

Erbyn hyn rydym yn hen gyfarwydd â’r syniad yma yn y genre sci-fi; er enghraifft yn Stargate Atlantis, dim ond y bobl sydd hefo arlliw o waed yr Ancients sydd yn medru defnyddio’r control chair’. Fodd bynnag, nid oedd hyn yn thema yn gwyddonias y ‘50au, oherwydd nid oedd y syniadau anthropolegol yma yn bod eto. Ar y pryd, y gred oedd bod dynol ryw bresennol wedi datblygu o neanderthals – ac felly fysai’r arlliw gwaed ganddynt yr un fath ym mhob person. Yna, newidiodd y damcaniaethau i feddwl ein bod ni wedi disodli’r neanderthals trwy gystadlu’n well am adnoddau. Mae’r damcaniaethau presennol yn seiliedig ar ein gwybodaeth o enynnau, fod gan rhai pobl fwy o arlliw gwaed neanderthal nag eraill, sydd yn cael ei esbonio trwy rywfaint cyfyng o ryngfridio, yn ogystal â chystadlu’n well. Ond, felly – sut oedd Islwyn Ffowc Elis wedi dod ar draws y syniad nol yn y 50au?

Mae’r stori yn datblygu ac mae Ifan, er braidd yn anfodlon, yn cael ei yrru i’r dyfodol i’r flwyddyn 2033, lle mae’n cwrdd â Dr Llywarch a’i merch brydferth Mair Llywarch. Yn y dyfodol yma mae Cymru, ei iaith a’i diwylliant yn ffynnu. Mae’n cael amser gwych ac yn syrthio mewn cariad a Mair. Ond, ar ôl 5 diwrnod, mae Llywarch yn dychwelyd Ifan i amser ei hun, gan esbonio y gall diflannu fel ffantom, heb rybudd, gan bwerau tu hwnt i’w ddealltwriaeth. Gwelwn yma felly, adlais o storïau Barsoom gan Edgar Rice Burroughs, a’r berthynas rhwng John Carter a Deja Thoris. Yn wir, mae’n amlwg trwy ddarllen y nofel fod Islwyn Ffowc Elis yn ffan go ddifri o’r genre, wrth iddo blethu syniadau fwyaf dylanwadol y cyfnod, megis pryder ynglŷn â phŵer milwrol. Mae Ifan yn cael ei dychwelyd i’r flwyddyn 2033, ond y mae’n ddyfodol paralel, ac y tro hwn mae’r iaith a diwylliant Gymraeg wedi ei difodi, gydag enwau lleoedd wedi ei newid, ac mae e’n dod o hyd i Mair, sydd, yn y dyfodol yma, hefo’r enw ‘Maria Lark’ (rhywbeth sydd yn drawiadol iawn i’r onomastegydd!) Mae’n dychwelyd i’r gorffennol wedi ei argyhoeddi i fod yn genedlaetholwr. Mae’n stori bwerus.

Es i hefo fy rhieni i weld yr opera, sydd wedi ei chyd-gynhyrchu gan Gareth Glyn a Mererid Hopwood. Euthum i’w weld yn theatr newydd Pontio, ym Mhrifysgol Bangor, a hefyd yn theatr Art-deco crand Y Stiwt, ym mhentref genedigol fy Nhad: Rhosllannerchrugog. Wnaethom fwynhau’r ddau berfformiad yn arw, ond yn enwedig yn Y Stiwt, lle fuodd fy nhad yn mynd ers talwm i wylio operâu Gilbert & Sullivan. Ces fy ngwahodd i’w hadolygu mewn erthygl i gylchgrawn Golwg, a chafodd hynny ei gyhoeddi hefo llun ohonof yn cydio yn fy nghopi gwreiddiol o’r nofel, a gyhoeddwyd yn 1957, a fy nghopi o’r fersiwn ‘limited-edition’ newydd. Fel unrhyw nyrd werth ei halen, roeddwn am gael un o rain. Dim ond 300 o gopïau o’r nofel yn ei newydd wedd sydd wedi cael ei gyhoeddi; mae gen i gopi 100/300. Ys gwn i bwy sy’n berchen ar yr 299 copi arall? Rwyf am gychwyn tudalen ar Facebook i ni gael ffurfio clwb y 300!

https://www.facebook.com/groups/1889242424723742/

 

Read Full Post »

Ys gwn i faint ohonoch sydd wedi bod wrthi’n gwylio’r gyfres deledu newydd ‘A Handmaid’s tale’ a chafodd ei chyflwyno i ni dros gyfnod y gwanwyn/ haf flwyddyn yma? Gyda’r stori dystopaidd, patriarchaidd, sydd yn iasol o berthnasol i’r cyfnod cyfoes, mewn rhai gwledydd ar hyn o bryd, a’r agwedd weledol syfrdanol o’r gwisgoedd lliwgar, mae hi yn sicr wedi achosi ychydig o stŵr. Yn ystod yr haf, roedd lluniau a storïau yn y papurau newydd, o ymgyrchwyr hawliau merched yn y UDA yn gwisgo mewn ffrogiau coch a bonedau gwyn, megis y rhai a gwisgwyd gan y llawforynion yn y gyfres. Roeddynt yn defnyddio’r delweddau symbolaidd fel rhan o’i phrotestio nhw yn erbyn yr “American Health Care Act 2017”, sydd yn cynnwys newidiadau fydd yn effeithio’r mudiad ‘Planned parenthood’, ac agweddau eraill o hawliau merched. Felly mae’r gyfres wedi dal sylw ymgyrchwyr yn America, gyda’i rhybuddion, negeseuon a delweddau trawiadol, a dwi wedi clywed pobl oedd ddim yn ymwybodol o’r llyfr yn trafod eu hymatebion i’r gyfres ‘od ond diddorol’. Ond wrth gwrs, mae’r gyfres deledu yn seiliedig ar lyfr enwog Margaret Atwood, a gyhoeddwyd yn 1985, hefo’r un teitl. Felly meddyliais fysa hyn yn adeg dda i synfyfyrio ar y ffenomenon ychydig.

Roedd hi tua 2005, tra oeddwn yn aelod brwd o’r gymuned ar-lein ‘maes-e.com’, pan ddes i ar draws chwedl y llawforwyn am y tro cyntaf. Roeddwn wedi bod yn rhan o sawl trafodaeth am gwyddonias (science fiction) a hefyd am lenyddiaeth ac ysgrifennu creadigol. Wnaeth rhywun argymell y llyfr i mi gan ei fod, mewn ffordd, yn cyfuno’r ddwy elfen. Er bod y llyfr wedi ennill y wobr Arthur C. Clarke am gwyddonias yn 1987, tydi Margaret Atwood ddim yn rhu hoff o’r genre – mae gwell ganddi’r enw ‘ffuglen ddyfaliadol’ (speculative fition). Yn wir, mi wnaeth hi achosi ychydig o stŵr, pan ddywedodd mewn cyfweliadau fod gwyddonias yn ymwneud a phethau fel wormholes a bywyd yn y gofod, yn hytrach na’r wyddoniaeth a gwybodaeth sydd gennym ni yn barod. Teimlai rhai nyrds gwyddonias ei bod hi yn bod yn sarhaus tuag atyn nhw a’r genre o wyddonias (gan gynnwys fi pan ddarllenais am hyn am y tro cyntaf). Ond mae yna rywbeth sydd yn wahanol i waith Atwood. Mae ei hysgrifennu yn ddwfn ac yn ysgolhaig, ac eto yn hawdd i’w ddarllen. Mae hi yn gwneud pwyntiau pwysig am anghydraddoldebau (inequalities) ond mewn ffordd fedrith pawb ei ddeall a’i fwynhau. Ond, fel unrhyw awdur o wyddonias, mae hi hefyd yn ein gwthio i ystyried pethau na fyddwn wedi meddwl amdanynt o’r blaen.

Pan ddarllenais chwedl y llawforwyn am y tro cyntaf cafodd effaith mawr arnaf. Stori mor anghyffredin, yn llawn syniadau brawychus; pwy oedd yr awdures yma tybed? Es ati i ddarllen amdani a daeth yn un o fy llenyddiaeth-idols, ynghyd a Jean Rhys, Patience Agbabi ac Aled Lewis Evans. Y mae Margaret Atwood, o Ganada, yn nofelydd, bardd, a hefyd wedi cael gyrfa ysgolhaig, gan lwyddo ym mhob maes. Ew. Am ddynes. Am berson. Am ffenomenon. Ac wrth baratoi’r erthygl yma, dysgais fod hi hefyd wedi dyfeisio a marchnata yn llwyddiannus y ‘LongPen’, a thechnolegau cysylltiedig, sydd yn ei gwneud hi’n bosib ysgrifennu dogfennau o bell, mewn modd ‘robotic’. Diar mi, mae rhai pobl jest yn llawn dop o dalent tydan?! Beth bynnag, yn ddiweddar, sgwennais erthygl cyfnodolyn (ar hyn o bryd o dan ystyriaeth) am fy ngholofn yma yn Y Clawdd. Ceisiais wneud ‘Dadansoddiad Cynnwys Hunanethnograffeg’ (Autoethnographic Content Analysis), gan addasu dwy fethodoleg i greu un newydd, er mwyn ystyried yr hyn yr wyf wedi ei hysgrifennu yma dros yr wyth mlynedd diwethaf. Diddorol oedd gweld cymaint o weithiau i mi ddefnyddio’r enw Atwood. Weithiau i sôn am Margaret Atwood ac/ neu ei gwaith, ond hefyd weithiau jest er mwyn sôn am fy nyfodol perffaith – gyrfa sy’n cyfuno’r ysgrifennu creadigol hefo’r ysgolhaig: beth rwy’n hoff o’i alw’n gyrfa-Atwoodaidd.

Yn amlwg roeddwn i wedi cyffroi wrth glywed fod cyfres deledu wedi ei lunio ar sail chwedl y llawforwyn  – er, roeddwn hefyd braidd yn amheus, rhag ofn nad oeddwn yn hoffi’r addasiad.  Mae fy ymateb wedi bod yn un cymysg. Mae yna sawl erthygl ar y we erbyn hyn yn trafod yr amryw ffyrdd y mae’r gyfres deledu yn wahanol i’r llyfr – oed Serena Joy a’i gwr, y comander Fred; pwy sydd yn gwneud neu ddweud beth yn y stori ac ar ba adeg (newidiadau diangen?!), ac wrth gwrs mi roedd y materion yma yn amharu rhywfaint ar y profiad o wylio’r sioe deledu – o’n, ohonom ni fel Robert Webb ar y rhaglen ‘Great Movie Mistakes’! Wedi dweud hyn fodd bynnag, mae Margaret Atwood wedi bod yn rhan o’r penderfyniadau yma i gyd o ran newidiadau. Felly ym marn yr awdur maent yn gwella’r addasiad i’r sgrin, ac, efallai, yn gyfle i adolygu rhannau o’r stori y mae hi eisoes wedi ei hail feddwl. Beth bynnag, ar y cyfan wnes i fwynhau’r addasiad ac mae hi yn amlwg wedi taro nodyn hefo ystod eang o’r cyhoedd. Yr wyf innau wrthi’r nawr yn darllen rhai o nofelau eraill Atwood, ac yn ei mwynhau nhw yn arw…ond fwy am athrylith Margaret Atwood mewn colofn ar y gweill…

Read Full Post »

Yn ôl yn rhifyn mis Mawrth 2013, fues yn sôn am fy ymweliad â`r ganolfan iaith yn Nant Gwrtheyrn, ger pentref Llithfaen, bro’r Eifl, Pen Llŷn. Soniais sut cefais grant gan Fentrau Iaith Cymru, roedd yn cael ei chynnig er mwyn hybu hyder pobl yn eu sgiliau iaith, hefo’r nod i helpu iddynt symud i weithio ac/ neu fyw yn ôl yng Nghymru. Braf iawn yw cael dweud y nawr, fy mod wedi gwireddu’r breuddwyd yna, gan ddechrau gweithio draw ym Mhrifysgol Bangor y flwyddyn ar ôl y cwrs! Wrth ddarllen y golofn yn ôl heddiw, rwy’n gweld faint oeddwn wedi gwirioni hefo’r lle – y mynyddoedd clegyrog a oedd yn fy atgoffa o gan John Denver “Rocky Mountain High”, y coed prydferth, golygfa glan y môr…a cymaint oeddwn yn mwynhau hynna’n fwy na bod yng nghanol ddinas Lerpwl, lle oeddwn yn gweithio ar y pryd. Ond er i mi synfyfyrio ychydig ar y pryd ynglŷn â hanes y Nant, nid oeddwn wedi mynd ati i ddysgu mwy am hyn.

Yn ddiweddar, fodd bynnag, rwyf wedi cychwyn prosiect ymchwil ethnograffeg am hanes mentrau cydweithredol pentrefi’r Eifl, Pen Llŷn, gan gynnwys Nant Gwrtheyrn. Dechreuodd yr ymchwil fel ystyriaeth o’r berthynas rhwng diwylliant, hunaniaeth, teimlad o berthyn, ac iechyd; ond yn yr ail semester wnaethom ddechrau ystyried rôl mentrau cydweithredol i’r penderfynyddion ehangach o iechyd, yn benodol ym Mhen Llŷn. Dyma sut ddes i gyfarfod Dr Carl Clowes, sydd wrth wraidd llawer iawn o’r mentrau yma, gan gynnwys ‘Antur Aelhaearn’, mudiad cydweithredol cymunedol cyntaf y D.U., yn seiliedig ar fodel wedi ei mewnforio o Oilean Cléire yn y Gaeltacht, Iwerddon. Er mwyn cael trosolwg o hanes y mudiadau, es ati i ddarllen y llyfrau canlynol: Antur Aelhaearn; Cryfder ar y Cyd – mentrau cydweithredol pentrefi’r Eifl; a hunangofiant Carl ei hun, a gyhoeddwyd blwyddyn ddiwethaf, sef: Super Furries, Prins Seeiso, Miss Siberia – a fi. Mae’r storïau am y mudiadau amryw sy’n cael eu crybwyll yn y llyfrau hyn yn llawn hwyl, direidi, ac agwedd ‘can-do’ at fywyd. Ond mae’n rhaid dweud, yn fy marn i, Nant Gwrtheyrn yw perl y casgliad!

Mae darllen hunangofiant Carl Clowes fel gwylio cyfres o ffilmiau, hefo’r naws dyrchafol, megis ‘Rocky’. Mae chwedl Nant Gwrtheyrn yn fy atgoffa cymaint o’r ffilm ‘Field of Dreams’, fel fy mod yn benderfynol y bydd ffilm yn seiliedig arni yn cael ei wneud rhyw ddydd, gydag unai Michael Sheen neu Ioan Gruffudd yn chwarae Carl. Mae yna sin yn y llyfr lle mae un o ffrindiau Carl yn pwyntio at ddarn o gwarts ar y silff ben tan, gan ddweud “pan mae hwnnw yn troi’n ddu, dyna pryd fydd yna ganolfan iaith yma” – gan gyfeirio at adfeilion pentref y chwarelwyr oedd wedi gweithio ene yn ystod y cyfnod pan oedd galw mawr am garreg arbennig yr ardal. Ond fel Ray Kinsella draw yn Iowa, a oedd yn benderfynol o greu cae pêl fas yng nghanol ei gae ŷd, roedd ymrwymiad Carl i’w freuddwyd yn ansigladwy. Mae’r hanes yn llawn tensiwn, athrylith, heriau, ac, hefyd, adegau digri – ag o ganlyniad, llwyddiant fu’r fenter, a rhyfeddol o le yw Nant Gwrtheyrn heb os.

Ac felly wythnos diwethaf, cefais y cyfle i ail-ymweld ac ardal brydferth Llithfaen, i fod yn rhan o gyflwyniad am y gwaith ymchwil yr ydym yn bwriadu ei wneud. Cefais gyfle i fynd o amgylch y gwahanol fudiadau cydweithredol roeddwn wedi bod yn darllen amdanynt, megis: Antur Aelhaearn, Tafarn y Fic, a Garej Clynnog Fawr – ac ar y ffordd adre, pipiais i Siop-y-Groes hefyd, lle prynais botel o ddŵr, bar o siocled, a chopi o bapur bro’r ardal, sef ‘Lanw Llŷn’…y ddau cyntaf i helpu hefo’r siwrne adre, a’r trydydd i helpu hefo’r ymchwil…ac i fod yn fusneslyd!

Gorffennais fy ngholofn am fy ymweliad cyntaf i Nant Gwrtheyrn yn son am yr hwyl cefais ene – y dawnsio gwerin, y bwyd bendigedig, a’r gwestai moethus, ar ffaith ei fod yn un o’r llefydd gorau i mi ymweld â hi ers llawer dydd, a “gallaf ei hollol argymell”. Braf yw cael dweud felly, fod hyn dal yn wir am Nant Gwrtheyrn draw ym mharadwys Llithfaen. Ychwanegaf hefyd, y gallaf hollol argymell darllen hunangofiant Carl Clowes, sydd yn cynnwys hanes cyffroes Nant Gwrtheyrn, a hefyd stori bywyd difyr meddyg ifanc hefo breuddwyd a ddigon o agwedd ‘can-do’. Yn wir, mae bywyd yn reit anodd weithiau ac mae’n ddigon hawdd digalonni a meddwl does dim pwynt brwydro yn erbyn tynged. Ond mae’r llyfr yma yn herio’r agwedd yma, ac yn braf iawn i’w ddarllen. Ac i ymateb i gwestiwn teitl llyfr Aled Lewis Evans “Ga’i ddarn o awyr las heddiw?” Dywedaf: “Cei tad, a dyma hi!”

 

Clowes, Carl (2016) Super furries, prins seeiso, Miss Siberia – a fi! Y Lolfa.

Read Full Post »

“Mae’r ffin UDA-Mexico yn es una herida abierta (briw agored) lle mae’r trydydd byd yn crensian (grates) yn erbyn y cyntaf ac yn gwaedu. A cyn i’r briw magu crachen (scab) mae’n gwaedlifo (haemorrhages) eto, gyda gwaed-bywyd ddau fyd yn ymdoddi i ffurfio trydedd wlad – diwylliant gororau/ ffin” (Anzaldúa 2007, 25).

Dyma eiriau Gloria Anzaldúa, o’i llyfr enwog ‘Borderlands La Frontera: The New Mestiza’ (Mesitza = hetifeddiaeth-cymysg, yn enwedig dynes hefo hetifeddiaeth America-Lladinaidd). Hyd yn oed hefo fy nghyfieithiad gwan o’r Saesneg-Sbaeneg cymysg gwreiddiol, mae pŵer y frawddeg yn parhau i fod yn drawiadol, dwi’n meddwl. Mae’r ffin rhwng dwy wlad, sydd hefo ieithoedd a diwylliannau gwahanol, yn gallu fod yn lle heriol i fyw, yn enwedig lle bo un diwylliant yn gryfach o ran statws ac felly’n dominyddu’r llall. Serch hyn, mae diwylliant a hunaniaeth unigryw yn gallu ffurfio yn y gofod yma, sy’n cyfuno elfennau o’r ddau ochr, ac yn cael ei siapio gan y cyd-destun. Mae hyn wedyn yn rhywbeth werth ei archwilio a’i ddathlu.

Ddes ar draws gwaith Anzaldúa wrth baratoi at gynhadledd gymdeithasegol adeg  y Nadolig. Mae hi’n uniaethu a’r hunaniaeth o ‘Chicana’, sef fenyw o etifeddiaeth Mecsicanaidd. Cafodd ei gwaith ei thrafod yng nghyd-destun trawsieithu mewn cyd-destun bywyd pob dydd – sef wneud defnydd o fwy nag un iaith, gan ennyn fwy o ystyr a dealltwriaeth. Trwy ei barddoniaeth a thraethodau byr, mae Anzaldúa yn creu darlun o fywyd a hunaniaeth ei chymuned. Mae’r profiad yn cael ei wneud yn fwy dilys trwy ddefnydd tafodiaith cymysg yr ardal, gyda rhai cerddi, e.e. Nopalitos (tud. 134-135) yn cynnwys geirfa ar y diwedd er mwyn helpu i’r darllenydd sydd ddim yn siarad Sbaeneg, neu ddim yn gyfarwydd â’r ardal dan sylw, i ddeall yr hyn sydd yn cael ei thrafod.

Yn fy sleidiau ar gyfer y gynhadledd, mi wnes y cysylltiad hefo gwaith ein bardd ac awdur lleol, Aled Lewis Evans, gan ddyfynnu un o fy hoff gerddi ganddo, ‘Over the llestri’. Cerdd yw hon sy’n mewngapsiwleiddio’n berffaith tafodiaith coridorau Ysgol Morgan Llwyd yn y ‘90au pan oeddwn i ene. Ond yna, yn gynharach wythnos yma, mynychais y digwyddiad ‘Cip yn ôl’ yng Nghanolfan Catrin Finch ym mhrifysgol Glyndŵr, a sylweddolais cymaint oedd y tebygrwydd rhwng gwaith Aled a gwaith Gloria. Roeddwn wastad wedi bod yn ymwybodol fod yr ardal yn thema gref gan Aled. Ond wrth wrando arno yn adrodd cerddi mewn rhaglen gyfan o’i waith, a gwylio clipiau fideo o amrediad eang o’i waith, mi roedd y synnwyr o ‘lleoliad’ yn dod i’r amlwg yn glir. O ymddangosiad biniau-siarad dwyieithog yn yr ardal, i ddramâu traddodiadol a chyfoes, nid yn unig yr iaith Cymraeg oedd yno drwyddi draw, nag ychwaith y cysyniad o ‘Gymru’, ond bywyd ar y ffin, a’i dwyieithrwydd.

Mae yna agweddau cyfochrog i’r ddwy gymuned, ac mae gwaith y ddau awdur yn delio hefo materion difrifol, gan gynnwys gormes ac arglwyddiaeth. Mae yna hefyd wrth gwrs gwahaniaethau mawr mewn natur wleidyddol y ddwy ffin, gyda gormes yn fwy agored a difrifol ar y ffin UDA-Mexico hyd heddiw (ac yn enwedig yn y misoedd diweddar). Yn nodweddiadol o hyn, yn 2012, dau ddeg mlynedd ar ôl iddo gael ei gyhoeddi, cafodd ‘Borderlands’ ei gwahardd fel rhan o fudiad i wahardd astudiaethau Mecsicanaidd-Americanaidd yn Arizona. Yn ôl yn y DU, mae rhagfarn a barnau wrth-Gymraeg yn faterion llai agored dyddiau yma. Ond maent dal ene, o dan y wyneb, ac o bryd i’w gilydd byddem yn ddigon anffodus o’u gweld, clywed a’i theimlo. Serch hyn, mae  gwaith  Aled yn delio hefo’r materion yma gyda hiwmor bendigedig, gan chwarae’n ddireidus hefo geiriau a mynegiant yr ardal, a hyd yn oed hefo difaterwch rhai pobl tuag at dynged yr iaith. Heb os, mae ei waith wedi cael dylanwad mawr arna i, a hefyd ar lawer iawn o bobl eraill (roedd y digwyddiad ‘Cip yn ôl’ yn llawn dop o ffans!)

Diddorol iawn oedd mynd ati i geisio cyfieithu’r dyfyniad Saesneg-Sbaeneg uchod, gan sylweddoli’r fraint oedd gen i fel arfer wrth drawsieithu’n hawdd wrth ddarllen darnau o waith Cymraeg-Saesneg. Rwy’n cofio rhai misoedd yn ôl yn trafod, hefo myfyrwraig o Batagonia, y broblem o drio astudio trwy gyfrwng y Gymraeg os nad oeddech hefyd yn medru’r Saesneg. Problem ddiddorol, heb ddatrysiad amlwg a hawdd (gydag un hirdymor o fynd ati i greu adnoddau Cymraeg yn hytrach na disgwyl i bawb cyfieithu neu drawsieithu).

Diddorol hefyd, er trist, oedd sylweddoli fod fy ngeirfa Cymraeg braidd yn gyfyng ar rhai materion – fu raid i mi sbïo yn y geiriadur am scab, grates’, ac haemorrhages’, a hynny mewn dyfyniad mor fyr! Dysgais hefyd, am y tro cyntaf, mai ystyr y gair ‘gororau’ oedd ‘ffin’. Sylweddolais nad oeddwn erioed wedi deall ystyr y gair o’r blaen – hyd yn oed mewn cyd-destun ‘Sain y gororau’, sef ‘Marcher sound’. Yr wyf y nawr yn cymryd nad cael eu henwi er mwyn hawlio/ brolio mai nhw oedd hefo’r bandiau gorau oeddent! Beth bynnag, fel rhyw fath o gasgliad, wnâi ddweud fod bywyd ar y ffiniau, neu’r gororau, yn gymhleth, anesmwyth ond byth yn ddiflas – ac mae’n hyfryd gweld gwaith creadigol yn cael ei hysbrydoli ganddi ac yn ei adlewyrchu.

Read Full Post »

Yn ôl yn rhifyn mis Chwefror 2010 o’r Clawdd, fues yn sôn yn fy ngholofn am y cysyniad o ‘nostalgia’. Synfyfyriais am y gair Saesneg, a’r genre o lenyddiaeth a chelf teimlais oedd yn mewngapsiwleiddio’r emosiwn melys-chwerw cysylltais hefo’r gair. Taerais mai teimladau cynnes a cysurus oedd yma, o oes aur pan oedd bywyd yn fwy syml a naïf. Am atgofion annwyl a necsws o gynefindra. Soniais yn frwdfrydig am ganeuon John Denver o fywyd cefn gwlad yn Starwood yn Aspen, gwaith celf Valériane Leblond yn darlunio bythynnod gwyngalch yn fryniau Ceredigion, a nofel Mari Strachen am fywyd mewn cymuned Gymreig yn y 1950au.

Ar y pryd roedd gen i syniadau cadarn am natur ‘nostalgia’. Cwynais nad oedd ein gair Cymraeg – ‘hiraeth’ yn ddigon agos o ran ystyr i wneud cyfiawnder i’r emosiwn roeddwn yn ceisio ei ddisgrifio. Roeddwn wedi cynnal trafodaeth ar maes-e.com ac roedden ni gyd wedi cytuno fod y gair ‘hiraeth’ hefo teimlad mwy trist iddo, am rywbeth yr oedden ni wedi ei golli. Roeddwn hefyd wedi cael trafodaeth ddiddorol hefo ieithydd am y ffaith fod yna bylchau o ran geiriau i ddisgrifio amrywiaeth o bethau trwy gyfrwng y Gymraeg. Felly cynigais fod yna efallai cyfle yma i ni greu gair newydd, gan efallai ychwanegu cystadleuaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol, i greu geiriau newydd ar gyfer arlliwiau fel hyn.

Fodd bynnag, dros y misoedd diwethaf rwyf wedi dod ar draws sawl peth sydd wedi achosi i mi ailfeddwl y cysyniadau o ‘nostaligia’ a ‘hiraeth’. Yr wyf y nawr yn deall eu bod nhw yn llawer iawn gwell adlewyrchiad o’i gilydd, a’i bod nhw wedi bod yn newidiol trwy hanes, ac maent yn cael eu hadolygu a’u hailwampio yn gyson. Felly colofn yw hon hefo’r nod o ail-agor y drafodaeth am ‘nostalgia’ a ‘hiraeth’, gan obeithio denu un neu ddau o gyfraniadau gan ddarllenwyr y golofn.

Yn ôl ym mis Gorffennaf, fynychais gynhadledd hunan/bywgraffiad y British Sociological Association yn Rhydychen (Oxford). Yn un o’r sesiynau, mi roedd Hilary Dickinson a Michael Erben yn cyflwyno gwaith ymchwil y roeddent wedi ei wneud ar ‘Nostalgia and Auto/Biography’. Roeddent wedi gwneud gwaith empeiraidd, sef casglu gwybodaeth gan gyfranogwyr, gan hefyd gwneud gwaith damcaniaethol ar y cysyniad o ‘nostalgia’, a’i gyhoeddi fel llyfr defnyddiol (prynais un ar unwaith ar ôl clywed beth oedd ynddi!)

Tarddiad y gair ‘nostalgia’ oedd diagnosis meddygol. Yn 1688, mi wnaeth Johannes Hofer, meddyg o’r Swistir, cymryd y geiriau Groeg ‘nostos’, sy’n golygu cartref, ac ‘algia’, sy’n golygu poen neu dristwch, i ddynodi dyheu patholegol am wlad ein hunain. Nid oedd y cysyniad o ‘homesickness’ yn un newydd, ac mi roedd yna eiriau mewn sawl iaith Ewropeaidd i’w ddisgrifio (ond efallai ddim yn y Gymraeg, gan mai’r gair yn y geiriadur cyfoes ar gyfer homesickness yw ‘hiraethus’). Beth oedd yn newydd, oedd y ffaith fod y cyflwr y nawr yn cael ei dyrchafu i fod yn salwch, yn hytrach nag yn unig yn emosiwn. Yn wir, mae Dickinson ac Erben wedi cynnwys tablau, sy’n cynnwys data o gofnodion meddygol Rhyfel Cartref America, sy’n dangos ‘nostaligia’ ar y rhestr o glefydon megis ‘llid yr ymennydd’ a ‘parlys’. Yn y tabl sy’n cyflwyno data am y flwyddyn 1863, mi wnaeth 2,016 o filwyr dioddef o’r salwch o nostalgia, gyda 12 marwolaeth yn cael eu cofnodi hefo nostalgia fel y rheswm.

Mae hyn efallai yn anodd i ni ddeall heddiw, o safbwynt ein pentref-byd-eang. Ond os feddyliwn yn ôl at gyfnod lle’r oedd pobl yn llai tueddol o symud o’i hardal genedigaeth, a cyn i deledu rhoi gwybodaeth i ni am y byd tu hwnt, ac yna’n meddwl am dynion ifanc, gyda theimlad o berthyn cryf i’w cymunedau, mae hi efallai yn haws i’w ddeall, o leiaf ar lefel cysyniadol. Yn amlwg nid oedd meddygaeth y cyfnod cystal â heddiw, ac mae’n debyg fod rhai o’r 2,016 clefyd uchod yn tarddu o heintiau neu niwed mewnol anweledig. Ond nid yw’n hollol tu hwnt i’r dychymyg i feddwl efallai fod rhai yn profi’r rhwyg oddi cartref yn ddigon i’w gwneud nhw’n andros o sâl. Mae’n fyn atgoffa i o’r gerdd Y Pabi Coch, gan I.D.Hooson, yn enwedig y pennill olaf:

Ond rhywun â didostur law

A’th gipiodd o’th gynefin draw

I estron fro, a chyn y wawr

Syrthiaist â’th waed yn lliwio’r llawr.

 

Dros y blynyddoedd mae’r gair ‘nostalgia’, ac rwy’n amau’r gair ‘hiraeth’ hefyd, wedi siglo rhwng disgrifiadau o salwch ac emosiwn. Mae’r rhethreg fwyaf diweddar (yn sgil Brexit) yn ei ail-lunio fel rhyw fath o salwch meddwl, megis hunan-serch (narcissism). Hiraethu am oes aur yr ymerodraeth Brydeinig, pan oedd rhagfarn a hiliaeth yn dderbyniol ac roedd uwchraddoldeb (superiority) pobl Brydeinig gwyn yn cael ei gymryd yn ganiataol.

Mae’r siglo yma, o gysyniadu hiraeth fel salwch ac yna ddim, yn debyg i’r ffenomenwn o ‘meddygoleiddio’ (medicalization) a ‘dad-meddygoleiddio’ (demedicalization), sef cysyniadau cymdeithasegol rwyf yn ei addysgu fel darlithydd…ond mae hynna’n stori am rywbryd arall. Am rŵan, mi wnaf gau’r golofn yma gan ddweud fod y geiriau ‘nostalgia’ a ‘hiraeth’ yn fwy cymhleth nag oeddwn wedi ei sylweddoli. Byddaf yn sicr yn gwneud fwy o synfyfyrio amdanynt yn y dyfodol – gan obeithio cael trafodaeth hefo chi’r darllenwyr.

Read Full Post »

Enwau personol. Mae pob un ohonom hefo un yn does? Maent yn rhan bwysig o’n hunaniaeth, yn agwedd canolig o gyfathrebu, ac yn gyffredinol yn angenrheidiol o ran bywyd pob dydd. Dychmygwch os nad oedd gennym enwau – sut byddem yn cyfleu storïau ac yn clebran? Mewn unrhyw stori mae’r gallu i adnabod y cymeriadau sydd wrthi’n gwneud…beth bynnag maent yn ei wneud, yn fanylyn pwysig iawn tydi. Ac yn sicr mi fyddai gweithio fel darlithydd yn parhau i fod yn lletchwith trwy’r semester, yn hytrach na dim ond yn yr wythnosau cyntaf. Wedi’r cyfan, mae cyfleu mae’r hogan yn yr ail res, yn y siwper binc, hefo’r cas pensiliau Cath Kidston, yr ydych am iddi ateb y cwestiwn yn llawer iawn haws wedi i chi ddysgu ei henw. Mae dysgu enwau pobl hefyd yn rhan bwysig o fagu perthynas, mae’n dangos eich bod yn dechrau dysgu fwy amdanynt ac yn ei chofio a’i adnabod pan rydych yn ei gweld nhw. Mae hi’n tueddu (ond ddim ym mhob achos) o fod y wybodaeth gyntaf rydym yn cyfnewid pan rydym yn cyfarfod rhywun am y tro cyntaf. Rydym hefyd yn tueddu o boeni mewn sefyllfaoedd cymdeithasol os rydym wedi anghofio enwau pobl y dylwn wedi ei gofio.

Mae gan bob diwylliant arferion enwi – y ffordd yr ydym yn rhoi enwau i aelodau o’n cymdeithas ni. Ac mae’r traddodiadau yma’n cynnwys manylion ynglŷn a beth fydd y baban neu blentyn yn ei wisgo, a pa fath o ddathliad fydd yn dilyn y seremoni. Cefais i fy medyddio, a’r enw a rhoddwyd i mi oedd Sara Louise Elliott Edwards. Mae pob agwedd o’r enw hefo arwyddocâd arbennig a stori ddifyr i’w ychwanegu. Mae Elliott yn hen enw teuluol ar ochr mam, sydd wedi cael ei basio lawr i ferched ei theulu. Mae’r cyfenw yn arwyddocaol o deulu Gymraeg fy nhad. Mae’n debyg fod yna tuedd nol yn y saithdegau hwyr i roi dau enw hefo’i gilydd, megis y can adnabyddus “Carrie Anne” gan “The Hollies” (er roedd hyn nol yn 1967 wrth gwrs). Rwyf wedi cwrdd â sawl Sarah/ Sara Louise dros y blynyddoedd, tua’r un oed a fi. Yn wir, pan oeddwn yn y brifysgol yn Lerpwl, oherwydd glitch technegol, cefais farciau hogan arall o’r enw Sara Louise Edwards, a oedd hefyd wrthi’n astudio B.A. Hanes a Chymdeithaseg fel gradd cydanrhydedd! Dewisodd fy rhieni’r enw Beiblaidd “Sara” oherwydd ei fod yn golygu “Tywysoges”…wel, ynde! Dewisasant nhw “Sara” yn hytrach na “Sarah”, gan ei fod y fersiwn Gymraeg o’r enw…a doedd dim ffordd iddynt wybod faint o ffwdan y byddai hynna yn achosi trwy gydol fy mywyd!

Ers mor hir yn ôl a allaf ei gofio, mae pobl wedi bod yn cam-ynganu fy enw cyntaf, gan ei ynganu fel tasai’r “a” cyntaf yn yr enw yn “e” – Sera. Nawr, does gen i ddim byd yn erbyn yr enw Sera (neu Sarah) ond nid fy enw i ydyw. Felly mae hi’n boenus pan mae pobl yn galw fi’n hynna. Mae hi’n waeth fyth pan mae pobl yn ei chamsillafu, yn enwedig os yw e ar fathodyn neu ddyfais arall y byddaf yn ei wisgo er mwyn rhoi arwydd i bobl beth yw fy enw. Yn ddiweddar, rwyf wedi cael siom onomastaidd newydd. Mae Microsoft Word wedi dechrau fflagio fy enw fel “camgymeriad” i’w “cywiro” – mae’n debyg oherwydd bod y fersiwn Saesneg “Sarah” yn fwy at ei ddant, gan fod rhan fwyaf o bobl hefo’i chyfrifiaduron yn “set to default – English”.

Felly fel unrhyw ysgolhaig werth ei halen, mi sgwennais erthygl cyfnodolyn am fy mhrofiadau, do wir! Es ati yn gyntaf i bori’r llenyddiaeth ysgolhaig i chwilio am erthyglau ar faterion tebyg, ond prin oedd yr hyn yr oeddwn yn medru ei ddarganfod. Yn wir, wrth feddwl, sylweddolais nad oeddwn wedi astudio dim am arwyddocâd enwau yn ystod fy ngradd Gymdeithasegol – sy’n od braidd o sidro eu pwysigrwydd amlwg. Gorffennais yr erthygl a’i hanfon at y cyfnodolyn “Sage Open” a chefais e-bost braf iawn yn ôl gan un o’r golygyddion a oedd yn arbenigo mewn astudiaethau am enwau, ie wir – a oeddwn wedi clywed am y maes o “Onomastics” tybed? Erm, nag oeddwn. Ond wrth fynd ati i archwilio, gwelais ei fod yn gainc o fewn astudiaethau ieithyddol (linguistics). A dyna le oedd llond mawr o bobl wrthi’n trafod pob math o agweddau am enwau – gan gynnwys llysenwau ac ynganu enwau myfyrwyr yn gywir yn ystod seremonïau graddio yng Nghanada.

Teimlais gywilydd braidd. Ond ta waeth, gweithiais hefo’r golygydd ac adolygwyr anhysbys, a llwyddais ddod a’r epiffani yma i mewn i’r erthygl fel manylyn defnyddiol. Ac yna, yn ystod yr haf-i’r-Brenin cw, cafodd fy erthygl ei gyhoeddi. Mae hi felly ar gael yn rhad ag am ddim, mynediad agored, a medrwch ei lawr lwytho a’i ddarllen os hoffech. Mae hi’n erthygl hunanethnograffeg, ac felly yn llawn o bortreadau bychain (vignettes) o fy anturiaethau amryw yn ymwneud hefo gyrfa fy enw personol. Rwy’n parhau hefo’r ymchwil ac yn cyflwyno yn yr ŵyl ESRC (Economic and Social Research Council) amdano wythnos nesaf. Efallai eith hyn yn edefyn ymchwil newydd a chyffroes i mi, gawn ni weld, ond am y cyfamser, medrwch ddarllen fy erthygl: “Two short “as” and a rolling “r”: Autoethnographic reflections of a “difficult” name” yma: <http://sgo.sagepub.com/content/6/3/2158244016658935&gt;

Read Full Post »

Older Posts »