Feeds:
Cofnodion
Sylwadau

Archive for the ‘Synfyfyrion Llenyddol (Literary musings)’ Category

“Mae’r ffin UDA-Mexico yn es una herida abierta (briw agored) lle mae’r trydydd byd yn crensian (grates) yn erbyn y cyntaf ac yn gwaedu. A cyn i’r briw magu crachen (scab) mae’n gwaedlifo (haemorrhages) eto, gyda gwaed-bywyd ddau fyd yn ymdoddi i ffurfio trydedd wlad – diwylliant gororau/ ffin” (Anzaldúa 2007, 25).

Dyma eiriau Gloria Anzaldúa, o’i llyfr enwog ‘Borderlands La Frontera: The New Mestiza’ (Mesitza = hetifeddiaeth-cymysg, yn enwedig dynes hefo hetifeddiaeth America-Lladinaidd). Hyd yn oed hefo fy nghyfieithiad gwan o’r Saesneg-Sbaeneg cymysg gwreiddiol, mae pŵer y frawddeg yn parhau i fod yn drawiadol, dwi’n meddwl. Mae’r ffin rhwng dwy wlad, sydd hefo ieithoedd a diwylliannau gwahanol, yn gallu fod yn lle heriol i fyw, yn enwedig lle bo un diwylliant yn gryfach o ran statws ac felly’n dominyddu’r llall. Serch hyn, mae diwylliant a hunaniaeth unigryw yn gallu ffurfio yn y gofod yma, sy’n cyfuno elfennau o’r ddau ochr, ac yn cael ei siapio gan y cyd-destun. Mae hyn wedyn yn rhywbeth werth ei archwilio a’i ddathlu.

Ddes ar draws gwaith Anzaldúa wrth baratoi at gynhadledd gymdeithasegol adeg  y Nadolig. Mae hi’n uniaethu a’r hunaniaeth o ‘Chicana’, sef fenyw o etifeddiaeth Mecsicanaidd. Cafodd ei gwaith ei thrafod yng nghyd-destun trawsieithu mewn cyd-destun bywyd pob dydd – sef wneud defnydd o fwy nag un iaith, gan ennyn fwy o ystyr a dealltwriaeth. Trwy ei barddoniaeth a thraethodau byr, mae Anzaldúa yn creu darlun o fywyd a hunaniaeth ei chymuned. Mae’r profiad yn cael ei wneud yn fwy dilys trwy ddefnydd tafodiaith cymysg yr ardal, gyda rhai cerddi, e.e. Nopalitos (tud. 134-135) yn cynnwys geirfa ar y diwedd er mwyn helpu i’r darllenydd sydd ddim yn siarad Sbaeneg, neu ddim yn gyfarwydd â’r ardal dan sylw, i ddeall yr hyn sydd yn cael ei thrafod.

Yn fy sleidiau ar gyfer y gynhadledd, mi wnes y cysylltiad hefo gwaith ein bardd ac awdur lleol, Aled Lewis Evans, gan ddyfynnu un o fy hoff gerddi ganddo, ‘Over the llestri’. Cerdd yw hon sy’n mewngapsiwleiddio’n berffaith tafodiaith coridorau Ysgol Morgan Llwyd yn y ‘90au pan oeddwn i ene. Ond yna, yn gynharach wythnos yma, mynychais y digwyddiad ‘Cip yn ôl’ yng Nghanolfan Catrin Finch ym mhrifysgol Glyndŵr, a sylweddolais cymaint oedd y tebygrwydd rhwng gwaith Aled a gwaith Gloria. Roeddwn wastad wedi bod yn ymwybodol fod yr ardal yn thema gref gan Aled. Ond wrth wrando arno yn adrodd cerddi mewn rhaglen gyfan o’i waith, a gwylio clipiau fideo o amrediad eang o’i waith, mi roedd y synnwyr o ‘lleoliad’ yn dod i’r amlwg yn glir. O ymddangosiad biniau-siarad dwyieithog yn yr ardal, i ddramâu traddodiadol a chyfoes, nid yn unig yr iaith Cymraeg oedd yno drwyddi draw, nag ychwaith y cysyniad o ‘Gymru’, ond bywyd ar y ffin, a’i dwyieithrwydd.

Mae yna agweddau cyfochrog i’r ddwy gymuned, ac mae gwaith y ddau awdur yn delio hefo materion difrifol, gan gynnwys gormes ac arglwyddiaeth. Mae yna hefyd wrth gwrs gwahaniaethau mawr mewn natur wleidyddol y ddwy ffin, gyda gormes yn fwy agored a difrifol ar y ffin UDA-Mexico hyd heddiw (ac yn enwedig yn y misoedd diweddar). Yn nodweddiadol o hyn, yn 2012, dau ddeg mlynedd ar ôl iddo gael ei gyhoeddi, cafodd ‘Borderlands’ ei gwahardd fel rhan o fudiad i wahardd astudiaethau Mecsicanaidd-Americanaidd yn Arizona. Yn ôl yn y DU, mae rhagfarn a barnau wrth-Gymraeg yn faterion llai agored dyddiau yma. Ond maent dal ene, o dan y wyneb, ac o bryd i’w gilydd byddem yn ddigon anffodus o’u gweld, clywed a’i theimlo. Serch hyn, mae  gwaith  Aled yn delio hefo’r materion yma gyda hiwmor bendigedig, gan chwarae’n ddireidus hefo geiriau a mynegiant yr ardal, a hyd yn oed hefo difaterwch rhai pobl tuag at dynged yr iaith. Heb os, mae ei waith wedi cael dylanwad mawr arna i, a hefyd ar lawer iawn o bobl eraill (roedd y digwyddiad ‘Cip yn ôl’ yn llawn dop o ffans!)

Diddorol iawn oedd mynd ati i geisio cyfieithu’r dyfyniad Saesneg-Sbaeneg uchod, gan sylweddoli’r fraint oedd gen i fel arfer wrth drawsieithu’n hawdd wrth ddarllen darnau o waith Cymraeg-Saesneg. Rwy’n cofio rhai misoedd yn ôl yn trafod, hefo myfyrwraig o Batagonia, y broblem o drio astudio trwy gyfrwng y Gymraeg os nad oeddech hefyd yn medru’r Saesneg. Problem ddiddorol, heb ddatrysiad amlwg a hawdd (gydag un hirdymor o fynd ati i greu adnoddau Cymraeg yn hytrach na disgwyl i bawb cyfieithu neu drawsieithu).

Diddorol hefyd, er trist, oedd sylweddoli fod fy ngeirfa Cymraeg braidd yn gyfyng ar rhai materion – fu raid i mi sbïo yn y geiriadur am scab, grates’, ac haemorrhages’, a hynny mewn dyfyniad mor fyr! Dysgais hefyd, am y tro cyntaf, mai ystyr y gair ‘gororau’ oedd ‘ffin’. Sylweddolais nad oeddwn erioed wedi deall ystyr y gair o’r blaen – hyd yn oed mewn cyd-destun ‘Sain y gororau’, sef ‘Marcher sound’. Yr wyf y nawr yn cymryd nad cael eu henwi er mwyn hawlio/ brolio mai nhw oedd hefo’r bandiau gorau oeddent! Beth bynnag, fel rhyw fath o gasgliad, wnâi ddweud fod bywyd ar y ffiniau, neu’r gororau, yn gymhleth, anesmwyth ond byth yn ddiflas – ac mae’n hyfryd gweld gwaith creadigol yn cael ei hysbrydoli ganddi ac yn ei adlewyrchu.

Read Full Post »

Yn ôl yn rhifyn mis Chwefror 2010 o’r Clawdd, fues yn sôn yn fy ngholofn am y cysyniad o ‘nostalgia’. Synfyfyriais am y gair Saesneg, a’r genre o lenyddiaeth a chelf teimlais oedd yn mewngapsiwleiddio’r emosiwn melys-chwerw cysylltais hefo’r gair. Taerais mai teimladau cynnes a cysurus oedd yma, o oes aur pan oedd bywyd yn fwy syml a naïf. Am atgofion annwyl a necsws o gynefindra. Soniais yn frwdfrydig am ganeuon John Denver o fywyd cefn gwlad yn Starwood yn Aspen, gwaith celf Valériane Leblond yn darlunio bythynnod gwyngalch yn fryniau Ceredigion, a nofel Mari Strachen am fywyd mewn cymuned Gymreig yn y 1950au.

Ar y pryd roedd gen i syniadau cadarn am natur ‘nostalgia’. Cwynais nad oedd ein gair Cymraeg – ‘hiraeth’ yn ddigon agos o ran ystyr i wneud cyfiawnder i’r emosiwn roeddwn yn ceisio ei ddisgrifio. Roeddwn wedi cynnal trafodaeth ar maes-e.com ac roedden ni gyd wedi cytuno fod y gair ‘hiraeth’ hefo teimlad mwy trist iddo, am rywbeth yr oedden ni wedi ei golli. Roeddwn hefyd wedi cael trafodaeth ddiddorol hefo ieithydd am y ffaith fod yna bylchau o ran geiriau i ddisgrifio amrywiaeth o bethau trwy gyfrwng y Gymraeg. Felly cynigais fod yna efallai cyfle yma i ni greu gair newydd, gan efallai ychwanegu cystadleuaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol, i greu geiriau newydd ar gyfer arlliwiau fel hyn.

Fodd bynnag, dros y misoedd diwethaf rwyf wedi dod ar draws sawl peth sydd wedi achosi i mi ailfeddwl y cysyniadau o ‘nostaligia’ a ‘hiraeth’. Yr wyf y nawr yn deall eu bod nhw yn llawer iawn gwell adlewyrchiad o’i gilydd, a’i bod nhw wedi bod yn newidiol trwy hanes, ac maent yn cael eu hadolygu a’u hailwampio yn gyson. Felly colofn yw hon hefo’r nod o ail-agor y drafodaeth am ‘nostalgia’ a ‘hiraeth’, gan obeithio denu un neu ddau o gyfraniadau gan ddarllenwyr y golofn.

Yn ôl ym mis Gorffennaf, fynychais gynhadledd hunan/bywgraffiad y British Sociological Association yn Rhydychen (Oxford). Yn un o’r sesiynau, mi roedd Hilary Dickinson a Michael Erben yn cyflwyno gwaith ymchwil y roeddent wedi ei wneud ar ‘Nostalgia and Auto/Biography’. Roeddent wedi gwneud gwaith empeiraidd, sef casglu gwybodaeth gan gyfranogwyr, gan hefyd gwneud gwaith damcaniaethol ar y cysyniad o ‘nostalgia’, a’i gyhoeddi fel llyfr defnyddiol (prynais un ar unwaith ar ôl clywed beth oedd ynddi!)

Tarddiad y gair ‘nostalgia’ oedd diagnosis meddygol. Yn 1688, mi wnaeth Johannes Hofer, meddyg o’r Swistir, cymryd y geiriau Groeg ‘nostos’, sy’n golygu cartref, ac ‘algia’, sy’n golygu poen neu dristwch, i ddynodi dyheu patholegol am wlad ein hunain. Nid oedd y cysyniad o ‘homesickness’ yn un newydd, ac mi roedd yna eiriau mewn sawl iaith Ewropeaidd i’w ddisgrifio (ond efallai ddim yn y Gymraeg, gan mai’r gair yn y geiriadur cyfoes ar gyfer homesickness yw ‘hiraethus’). Beth oedd yn newydd, oedd y ffaith fod y cyflwr y nawr yn cael ei dyrchafu i fod yn salwch, yn hytrach nag yn unig yn emosiwn. Yn wir, mae Dickinson ac Erben wedi cynnwys tablau, sy’n cynnwys data o gofnodion meddygol Rhyfel Cartref America, sy’n dangos ‘nostaligia’ ar y rhestr o glefydon megis ‘llid yr ymennydd’ a ‘parlys’. Yn y tabl sy’n cyflwyno data am y flwyddyn 1863, mi wnaeth 2,016 o filwyr dioddef o’r salwch o nostalgia, gyda 12 marwolaeth yn cael eu cofnodi hefo nostalgia fel y rheswm.

Mae hyn efallai yn anodd i ni ddeall heddiw, o safbwynt ein pentref-byd-eang. Ond os feddyliwn yn ôl at gyfnod lle’r oedd pobl yn llai tueddol o symud o’i hardal genedigaeth, a cyn i deledu rhoi gwybodaeth i ni am y byd tu hwnt, ac yna’n meddwl am dynion ifanc, gyda theimlad o berthyn cryf i’w cymunedau, mae hi efallai yn haws i’w ddeall, o leiaf ar lefel cysyniadol. Yn amlwg nid oedd meddygaeth y cyfnod cystal â heddiw, ac mae’n debyg fod rhai o’r 2,016 clefyd uchod yn tarddu o heintiau neu niwed mewnol anweledig. Ond nid yw’n hollol tu hwnt i’r dychymyg i feddwl efallai fod rhai yn profi’r rhwyg oddi cartref yn ddigon i’w gwneud nhw’n andros o sâl. Mae’n fyn atgoffa i o’r gerdd Y Pabi Coch, gan I.D.Hooson, yn enwedig y pennill olaf:

Ond rhywun â didostur law

A’th gipiodd o’th gynefin draw

I estron fro, a chyn y wawr

Syrthiaist â’th waed yn lliwio’r llawr.

 

Dros y blynyddoedd mae’r gair ‘nostalgia’, ac rwy’n amau’r gair ‘hiraeth’ hefyd, wedi siglo rhwng disgrifiadau o salwch ac emosiwn. Mae’r rhethreg fwyaf diweddar (yn sgil Brexit) yn ei ail-lunio fel rhyw fath o salwch meddwl, megis hunan-serch (narcissism). Hiraethu am oes aur yr ymerodraeth Brydeinig, pan oedd rhagfarn a hiliaeth yn dderbyniol ac roedd uwchraddoldeb (superiority) pobl Brydeinig gwyn yn cael ei gymryd yn ganiataol.

Mae’r siglo yma, o gysyniadu hiraeth fel salwch ac yna ddim, yn debyg i’r ffenomenwn o ‘meddygoleiddio’ (medicalization) a ‘dad-meddygoleiddio’ (demedicalization), sef cysyniadau cymdeithasegol rwyf yn ei addysgu fel darlithydd…ond mae hynna’n stori am rywbryd arall. Am rŵan, mi wnaf gau’r golofn yma gan ddweud fod y geiriau ‘nostalgia’ a ‘hiraeth’ yn fwy cymhleth nag oeddwn wedi ei sylweddoli. Byddaf yn sicr yn gwneud fwy o synfyfyrio amdanynt yn y dyfodol – gan obeithio cael trafodaeth hefo chi’r darllenwyr.

Read Full Post »

Enwau personol. Mae pob un ohonom hefo un yn does? Maent yn rhan bwysig o’n hunaniaeth, yn agwedd canolig o gyfathrebu, ac yn gyffredinol yn angenrheidiol o ran bywyd pob dydd. Dychmygwch os nad oedd gennym enwau – sut byddem yn cyfleu storïau ac yn clebran? Mewn unrhyw stori mae’r gallu i adnabod y cymeriadau sydd wrthi’n gwneud…beth bynnag maent yn ei wneud, yn fanylyn pwysig iawn tydi. Ac yn sicr mi fyddai gweithio fel darlithydd yn parhau i fod yn lletchwith trwy’r semester, yn hytrach na dim ond yn yr wythnosau cyntaf. Wedi’r cyfan, mae cyfleu mae’r hogan yn yr ail res, yn y siwper binc, hefo’r cas pensiliau Cath Kidston, yr ydych am iddi ateb y cwestiwn yn llawer iawn haws wedi i chi ddysgu ei henw. Mae dysgu enwau pobl hefyd yn rhan bwysig o fagu perthynas, mae’n dangos eich bod yn dechrau dysgu fwy amdanynt ac yn ei chofio a’i adnabod pan rydych yn ei gweld nhw. Mae hi’n tueddu (ond ddim ym mhob achos) o fod y wybodaeth gyntaf rydym yn cyfnewid pan rydym yn cyfarfod rhywun am y tro cyntaf. Rydym hefyd yn tueddu o boeni mewn sefyllfaoedd cymdeithasol os rydym wedi anghofio enwau pobl y dylwn wedi ei gofio.

Mae gan bob diwylliant arferion enwi – y ffordd yr ydym yn rhoi enwau i aelodau o’n cymdeithas ni. Ac mae’r traddodiadau yma’n cynnwys manylion ynglŷn a beth fydd y baban neu blentyn yn ei wisgo, a pa fath o ddathliad fydd yn dilyn y seremoni. Cefais i fy medyddio, a’r enw a rhoddwyd i mi oedd Sara Louise Elliott Edwards. Mae pob agwedd o’r enw hefo arwyddocâd arbennig a stori ddifyr i’w ychwanegu. Mae Elliott yn hen enw teuluol ar ochr mam, sydd wedi cael ei basio lawr i ferched ei theulu. Mae’r cyfenw yn arwyddocaol o deulu Gymraeg fy nhad. Mae’n debyg fod yna tuedd nol yn y saithdegau hwyr i roi dau enw hefo’i gilydd, megis y can adnabyddus “Carrie Anne” gan “The Hollies” (er roedd hyn nol yn 1967 wrth gwrs). Rwyf wedi cwrdd â sawl Sarah/ Sara Louise dros y blynyddoedd, tua’r un oed a fi. Yn wir, pan oeddwn yn y brifysgol yn Lerpwl, oherwydd glitch technegol, cefais farciau hogan arall o’r enw Sara Louise Edwards, a oedd hefyd wrthi’n astudio B.A. Hanes a Chymdeithaseg fel gradd cydanrhydedd! Dewisodd fy rhieni’r enw Beiblaidd “Sara” oherwydd ei fod yn golygu “Tywysoges”…wel, ynde! Dewisasant nhw “Sara” yn hytrach na “Sarah”, gan ei fod y fersiwn Gymraeg o’r enw…a doedd dim ffordd iddynt wybod faint o ffwdan y byddai hynna yn achosi trwy gydol fy mywyd!

Ers mor hir yn ôl a allaf ei gofio, mae pobl wedi bod yn cam-ynganu fy enw cyntaf, gan ei ynganu fel tasai’r “a” cyntaf yn yr enw yn “e” – Sera. Nawr, does gen i ddim byd yn erbyn yr enw Sera (neu Sarah) ond nid fy enw i ydyw. Felly mae hi’n boenus pan mae pobl yn galw fi’n hynna. Mae hi’n waeth fyth pan mae pobl yn ei chamsillafu, yn enwedig os yw e ar fathodyn neu ddyfais arall y byddaf yn ei wisgo er mwyn rhoi arwydd i bobl beth yw fy enw. Yn ddiweddar, rwyf wedi cael siom onomastaidd newydd. Mae Microsoft Word wedi dechrau fflagio fy enw fel “camgymeriad” i’w “cywiro” – mae’n debyg oherwydd bod y fersiwn Saesneg “Sarah” yn fwy at ei ddant, gan fod rhan fwyaf o bobl hefo’i chyfrifiaduron yn “set to default – English”.

Felly fel unrhyw ysgolhaig werth ei halen, mi sgwennais erthygl cyfnodolyn am fy mhrofiadau, do wir! Es ati yn gyntaf i bori’r llenyddiaeth ysgolhaig i chwilio am erthyglau ar faterion tebyg, ond prin oedd yr hyn yr oeddwn yn medru ei ddarganfod. Yn wir, wrth feddwl, sylweddolais nad oeddwn wedi astudio dim am arwyddocâd enwau yn ystod fy ngradd Gymdeithasegol – sy’n od braidd o sidro eu pwysigrwydd amlwg. Gorffennais yr erthygl a’i hanfon at y cyfnodolyn “Sage Open” a chefais e-bost braf iawn yn ôl gan un o’r golygyddion a oedd yn arbenigo mewn astudiaethau am enwau, ie wir – a oeddwn wedi clywed am y maes o “Onomastics” tybed? Erm, nag oeddwn. Ond wrth fynd ati i archwilio, gwelais ei fod yn gainc o fewn astudiaethau ieithyddol (linguistics). A dyna le oedd llond mawr o bobl wrthi’n trafod pob math o agweddau am enwau – gan gynnwys llysenwau ac ynganu enwau myfyrwyr yn gywir yn ystod seremonïau graddio yng Nghanada.

Teimlais gywilydd braidd. Ond ta waeth, gweithiais hefo’r golygydd ac adolygwyr anhysbys, a llwyddais ddod a’r epiffani yma i mewn i’r erthygl fel manylyn defnyddiol. Ac yna, yn ystod yr haf-i’r-Brenin cw, cafodd fy erthygl ei gyhoeddi. Mae hi felly ar gael yn rhad ag am ddim, mynediad agored, a medrwch ei lawr lwytho a’i ddarllen os hoffech. Mae hi’n erthygl hunanethnograffeg, ac felly yn llawn o bortreadau bychain (vignettes) o fy anturiaethau amryw yn ymwneud hefo gyrfa fy enw personol. Rwy’n parhau hefo’r ymchwil ac yn cyflwyno yn yr ŵyl ESRC (Economic and Social Research Council) amdano wythnos nesaf. Efallai eith hyn yn edefyn ymchwil newydd a chyffroes i mi, gawn ni weld, ond am y cyfamser, medrwch ddarllen fy erthygl: “Two short “as” and a rolling “r”: Autoethnographic reflections of a “difficult” name” yma: <http://sgo.sagepub.com/content/6/3/2158244016658935&gt;

Read Full Post »

Rwy’n eistedd yn dderbynfa’r gwesty ym Maldives, yn darllen fy e-byst trwy’r IPad. Dwi’n ei sganio nhw ar frys oherwydd dwi newydd dalu $10 am awr o Wifi ac rydym wedi gwario hanner o hynna yn barod, yn synnu ar y newyddion am Frexit! Dyna pryd gwelais yr e-bost gan Chris, golygydd y Clawdd, yn dweud ei fod wrthi’n gosod rhifyn Gorffennaf er mwyn ei anfon at yr argraffwyr nos yfory, felly os hoffem gynnwys rhywbeth dylwn ei hanfon ato erbyn bore yfory. Roedd yr e-bost wedi ei hanfon ar y 4ydd o Orffennaf ac mi roedd hi yn nawr y 7fed o Orffennaf – roeddwn wedi methu’r diwrnod cau gan ddau ddiwrnod. Felly hyd yn oed os fedraf gyrraedd cyfrifiadur, a sgwennu colofn wych – ni fyddai’r rhifyn yma o’r Clawdd yn cynnwys fy ngholofn. Teimlais yn syn, yn anfodlon, yn siomedig, ac roedd gen i gywilydd – sut oeddwn i wedi gadael i hyn ddigwydd? A finnau heb golli’r un rhifyn ers cychwyn y golofn yn rhifyn Hydref 2009.

Rhedais trwy’r wythnosau diweddar yn fy mhen. Roedd hi wedi bod yn fwrlwm braf o gynadleddau ysgolhaig a gwyliau blynyddol. Y gynhadledd ryngwladol ar ddwyieithrwydd mewn addysg ym Mhrifysgol Bangor, lle cyflwynais bapur am ddatblygu darpariaeth baralel cyfrwng Gymraeg, a phoster am canu-dwylo (iaith-arwyddo i gerddoriaeth) a hefyd wnes i berfformio canu-dwylo hefo’r grŵp Wrexham Singing Hands. Wedyn ymlaen a fi i Sbaen i’r gynhadledd ieithyddiaeth gymdeithasegol – lle cyflwynais am y “bri negyddol” (negative prestige) tuag at dafodiaith Rhosllannerchrugog. Wedyn ymlaen i Blaya Flamenca i aros hefo fy rhieni, a chael ychydig o orffwys ar y traeth. Yna fues adre am ychydig ddyddiau, dadbacio ac ail bacio, ac wedyn dyma ni wedi hedfan i Biyadhoo – un o’r ynysoedd yn atol De Malé.

Oedd, mi oeddwn wedi bod yn brysur felly – ond a oedd hynny’n esboniad boddhaol mewn gwirionedd? Wedi’r cyfan, fel bydd un rhywun sydd wedi bod yn darllen y golofn dros y blynyddoedd yn gwybod, mae pob blwyddyn wedi bod yn ffair o weithio’n ffyrnig ar brosiect ymchwil, yna chwilio am waith wrth i’r contract tymor-byr diweddaraf gorffen, yna glanio contract newydd a dechrau o’r cychwyn eto – nes i fi cael swydd fel darlithydd flwyddyn ddiwethaf. Siawns felly fod mynychu’r cynadleddau braf, a diogi ar y traeth ‘cw, wedi bod yn fwy ingol (stressful)? Ta waeth, roeddwn wedi colli’r rhifyn yma a dene fo, doedd dim ffordd o drwsio hyn. Ond fel unrhyw gymdeithasegydd gwerth ei halen, roedd diddordeb gen i mewn adfyfyrio ar beth oedd wedi digwydd.

Meddyliais yn ôl i sut ddes i fod yn golofnydd i’r Clawdd yn y lle cyntaf. Yn ôl yn 2007, sgwennais bwt bach i’r Clawdd am beth oeddwn yn astudio at fy noethuriaeth ym Mhrifysgol Lerpwl. Rhai misoedd wedyn, a’r Clawdd yn ei newydd wedd, ysgrifennais bwt mwy personol, am fod yn alltud Wrecsam. Ar y pryd roeddwn yn nesáu at ddiwedd fy nghyfnod fel myfyrwraig doethuriaeth (wel, y ‘stipend’ beth bynnag) ac yn teimlo braidd yn bryderus. Roedd ysgrifennu ysgolhaig yn anodd ac roeddwn wedi “rhewi”, mewn ffordd – methu ysgrifennu dim heb gynnwys clamp o gyfeirnodion fel tystiolaeth fod yr hyn roeddwn yn dweud hefo unrhyw werth. Doedd fy mrawddegau ddim yn llifo. Doeddwn fethu ysgrifennu – felly sut ar y ddaear roeddwn yn mynd i sgwennu traethawd hir?!

Yna ffeindiais ffynhonnell o gwytnwch, ac yn y pen draw’r ateb i fy mhroblemau – disgynnais yn ôl mewn cariad hefo fy hen hobi o ysgrifennu creadigol (a darllen nofelau a storïau). Ysgrifennais fy ngholofn gyntaf am waith a bywyd Jean Rhys, yna daeth fy ngholofn yn ffocws i fy ngwaith ysgrifennu a synfyfyrion am y “sin llenyddol Gymraeg”, a llenyddiaeth yn gyffredinol. Wrth feddwl yn ôl, ar adegau, ac yn enwedig pan oedd fy sefyllfa ysgolhaig yn edrych yn andros o ansicr a bregus, daeth y golofn yn rhan bwysig iawn yn fy mywyd. Gwariais wythnosau yn archwilio pynciau – megis “hiraeth”, gan ei drafod hefo un rhywun oedd yn fodlon gwrando, ac yna’n trio gweithio allan beth oedd y neges wrth wraidd yr hyn roeddwn wrthi’n synfyfyrio. Ac yn ddigon ysmala, mi wnaeth y sgwennu rhydd yma, am fy synfyfyrio’n llenyddol, yn hytrach na materion ysgolhaig meddygol, helpu llacio ychydig ar fy steil ysgrifennu, ac mi wnes i ffeindio fy llais academaidd – jest mewn pryd i ysgrifennu traethawd hir doethuriaeth go lew.

Yna, wrth gwrs, flwyddyn yn ôl, dechreuodd fy ngyrfa ysgolhaig o ddifri, gan i mi gael fy swydd gyntaf fel darlithydd ym mhrifysgol Bangor. Mae’n ddiddorol sbïo yn ôl rŵan ar natur y golofn dros y blynyddoedd, ac adfyfyrio ar sut mae fy mherthynas a hi wedi newid. Lle ar un adeg mi roedd hi’n graig yr oeddwn yn glynu wrthi (hynny ydy, os ddim byd arall, rwy’n colofnydd i’r Clawdd), mae hi nawr wedi datblygu’n fforwm lle rwy’n trafod fy synfyfyrion cymdeithasegol a gyrfaol, yn ogystal â synfyfyrion llenyddol.

Ac felly, efallai mai dyna pam wnes i ddŵad i anghofio am fy ngholofn am un rhifyn – oherwydd bod fy ngyrfa ysgolhaig wedi blodeuo cymaint, a hynny’n mor sydyn, fel fy mod wedi bod mor brysur yn mwynhau’r haf o weithgaredd ysgolhaig, aeth pob dim arall allan o’m mhen. Ond, dwi nôl rŵan ac mae’r profiad yma wedi gwneud i mi gofio i werthfawrogi’r fraint o gael ysgrifennu i fy mhapur bro leol. Ac ar ben hyn, gan ddefnyddio fy “nychymyg cymdeithasegol” (C.Wright Mills), dwi am gasglu’r adfyfyrion yma at ei gilydd, a sgwennu erthygl cyfnodolyn ysgolhaig am fy mhrofiadau ac adborth fel colofnydd “synfyfyrion llenyddol” dros y saith mlynedd diwethaf, a sut mae hyn yn ffitio hefo’r llenyddiaeth ysgolhaig sy’n datblygu am y papurau bro yn gyffredinol, o fewn fframwaith y cyfryngau lleol mewn cyfnod pentref-byd-eang.

Read Full Post »

Roeddwn newydd orffen y ddarlith ac roedd y myfyrwyr wrthi’n pacio casys pensiliau i’w bagiau ac yn gadael yr ystafell – yn llawn ysbrydoliaeth ac yn edrych ymlaen at astudio ymhellach yn y llyfrgell…wel, roeddent yn gadael yr ystafell beth bynnag. Sylwais, fodd bynnag, fod un o’r myfyrwyr yn symud yn y cyfeiriad arall – tuag ata’ i. Roedd hi’n edrych arnaf ac yn gwenu. Gwenais yn ôl – mae hi’n fyfyrwraig ddisglair ac roeddwn yn disgwyl rhyw gwestiwn gwych am y ddarlith. Ond na, dim dyna oedd nod y sgwrs oedd i ddod nesaf.

A fyddai’n bosib, gofynnodd, i mi ysgrifennu ‘reference’ iddi. Wel wrth gwrs medde fi – un o’r pethau da am addysgu grwpiau bach yw eich bod yn dod i nabod pob myfyriwr yn dda iawn – trwy farcio eu haseiniadau a chael trafodaethau difyr yn y dosbarth.  A oedd hi’n mynd am swydd dros yr haf? Sidrais. Na, roedd hi am drosglwyddo i brifysgol arall. Suddodd fy nghalon i lawr at fy esgidiau – doeddwn ddim eisiau ei cholli. Chofiais yn ôl at y gweithdy lle taflais gwestiwn dechreuol allan i’r dosbarth, am symptomau-heb-ei-esbonio-gan-feddygaeth, a daeth y llais cryf yma yn ôl, yn gwneud pob math o bwyntiau gwych am bwnc fy nhraethawd hir doethuriaeth. Yn wir, erbyn diwedd y gweithdy yna roedd fy mhen yn troi hefo’r dadansoddiadau cymdeithasegol roeddwn wedi ffaeli a gwneud pan oeddwn wrthi’n ysgrifennu’r traethawd, ac roeddwn yn rhyfeddu ein bod ni newydd ei thrafod mewn modiwl isradd, blwyddyn gyntaf.

Oedd rhywbeth yn bod? Oedd rhywbeth wedi digwydd? Oedd yna unrhyw beth fedraf ei wneud? Cynigais yn obeithiol. Ond na, digon teg oedd ei rhesymau – dyheu am fwrlwm y ddinas fawr oedd hi, sef fy rheswm i yn y lle cyntaf am fynd draw i Lerpwl yn 1998…a’r un rheswm i mi adael deng mlynedd yn ddiweddarach. Roedd yn ddiddorol trafod hyn hefo hi, gan gofio fy nghymeriad i pan oeddwn yn deunaw oed. Roeddwn wrth fy modd yn mynd allan a threuliais gryn dipyn o fy amser sbâr yn y ‘Cooler’, sef clwb nos o fewn undeb myfyrwyr LJMU. Wnes i hyd yn oed gweithio wythnos gyfan yn ‘The Cavern’ un flwyddyn, yn ystod y ‘Mathew’s street festival’; gwariais y shifftiau 13 awr y dydd, yn tapio fy esgid ac yn canu’r caneuon Beatles, wrth weini diodydd a chasglu gwydrau gwag. Ac roeddwn wrth fy modd hefo pob munud ohono. Ysmala felly fy mod y nawr yn llawr iawn hapusach adre ar nos Sadwrn, yn gwylio’r teledu ac yn gweu ‘granny squares’!

Beth bynnag, rhai diwrnodau yn ddiweddarach, daeth yr e-bost trwy gan UCAS yn gofyn i mi gadarnhau fy mod yn hapus i roi ‘reference’, ac yna yn rhoi’r cyfarwyddiadau (manwl a llym) o beth i’w sgwennu a sut. Chofiais yn ôl at y gweithdy uchod a wnes ei chynnwys, ynghyd at ddisgrifiad o sut ddes i nabod y fyfyrwraig, hanes marcio ei thraethawd, ychydig am ei chymeriad, a sut roedd hi’n gwneud yn gyffredinol ar ei chwrs, gan gynnwys y modiwlau eraill nad oeddwn yn ei addysgu. Roedd yn broses reit ddiddorol, ac yn agwedd pwysig yn fy natblygiad fel darlithydd newydd. Synfyfyriais wedyn am ba mor bell rwyf wedi dŵad ers dechrau’r tymor, pan oeddwn yn pryderu cymaint am gofio enwau pawb a dysgu’r pethau fwyaf sylfaenol amdanynt – mi ddaeth hyn i gyd yn naturiol, fel gwnaeth pawb dweud wrthyf y byddai’n ei gwneud.

Yna, dechreuais adlewyrchu ar y ffaith ein bod ni’n dwy, fel Cymry Cymraeg, wedi defnyddio’r gair Saesneg ‘reference’ ynghanol sgwrs trwy gyfrwng y Gymraeg, fel bod hynna yn beth hollol naturiol i’w gwneud. Yna, wrth feddwl, nid oeddwn yn medru rhoi fy mys ar y gair Cymraeg am ‘reference’. Beth oedd o tybed? Es at geiriadur.bangor.ac.uk, a dyna le oedd y gair – ‘geirda’. Ew, roedd hynna’n ffitio llawer iawn gwell na’r gair Saesneg! Ac roedd yn gwneud llawer iawn fwy o synnwyr hefyd, gan gyfateb a’r frawddeg Saesneg “Put a good word in” – er, roedd hyn (i’w weld) yn fwy nag un gair, sef geiriau – hence y ‘geir’-‘da’. Mae’r lluosog braidd yn lletchwith fodd bynnag – ‘geirdaon’. Ond dyna’r gair, felly well i ni ei dysgu hi, ynghyd a’r gair ‘Geirda’, sydd, wedi’r cyfan, yn air bach da!

Mae’n ddiddorol fod cymaint o eiriau fel hyn yn cael ei gollwng yn y Gymraeg, gan i ni ffafrio’r geiriau Saesneg – megis ‘aunty’ yn lle ‘dodo’. Mae’n debyg hefo’r gair ‘geirda’, mae oherwydd bod byd gwaith rhan fwyaf o bobl wedi, ers talwm, bod trwy gyfrwng y Saesneg – neu o leiaf pethau swyddogol megis ‘geirda’. Mae hyn wedyn yn mynd i fod yn arferiad o ddefnyddio’r gair Saesneg nes anghofio (neu beidio llunio) gair Cymraeg. Mae hi efallai wedyn yn teimlo braidd yn ‘ffug’ (false) i ddefnyddio’r gair Cymraeg sy’n ddieithr i ni. Ond dwi am annog ein bod ni gyd yn gwneud yr ymdrech – mae gennym eiriau bach annwyl fel hyn, ac felly mae’n biti defnyddio’r Saesneg?

Read Full Post »

Fedra i ddim cofio amser pan nad oedd Star Wars yn rhan o fy mywyd. Cefais fy ngeni rhwng rhyddhad y ffilm gyntaf ‘Star Wars, Episode IV: A new Hope’ yn 1977, a’r ail ffilm ‘Episode V: The Empire Strikes Back’ yn 1980. Roedd gennym Star Wars ar fideo, wedi ei dapio oddi ar y teledu, hefo’r darlun sgrin yn rhannu’r ffilm lle oedd yr hysbysebion wedi bod; darlun un o’r posteri marchnata ydoedd, ac mae’r darlun wedi aros yn fy nghof hyd yma (fwy am hyn mewn munud). Ond y drydedd ffilm y gwyliais fwyaf – ‘Episode V: Return of the Jedi’ (1983), nes oedd pob manylyn gen i ar gof – hyd yn oed rhannau’r Ewoks!

O’r ffilmiau yma, yn bennaf, y ffurfiais acen i fy hun (at pan oeddwn yn siarad Saesneg). Gwyliais drosodd a drosodd rhannau Ben ‘Obi Wan’ Kenobi, wedi ei chwarae gan Alec Guinness – yn dilyn ei ynganiad “…a more elegant weapon, for a more civilized age”, a “Luke, you’re going to find that many of the truths we cling to depend greatly on our own point of view”. Wnes i hefyd gwylio rhannau o ‘The King and I’, ‘Mary Poppins’, ac araith/ apêl y dywysoges Leia – ond Obi Wan oedd fy mhrif ‘Professor Higgins’.

Roedd gen i hen focs Ferrero Rocher wag, lle roeddwn yn cadw fy ffigyrau Star Wars – roedd gen i Luke, Han Solo, y dywysoges Leia, a’r R2 unit coch sy’n syrthio’n ddarnau pan mae Uncle Owen yn ceisio ei brynu (sy’n lwcus, wrth gwrs, i R2D2, gan fod e wedyn yn cael mynd at Luke a’i deulu ar y fferm lleithder, ac o fama mae’r cynllun i achub y tywysoges-yn-y-neges yn cychwyn o ddifri). Roedd gan ffigwr Luke ‘Lightsaber’ wedi ei guddio yn ei llawes, ac roedd nib bach yn eich galluogi i’w llithro fewn i’w law, yn barod i ymladd. Roedd wyneb Han Solo yn welw, ac nid oedd Leia hanner mor brydferth ag oedd hi yn y ffilm, ond doedd dim ots – gwariais oriau yn chwarae hefo nhw.
Rwy’n cofio gwario llond o amser yn ceisio gwneud lightsaber – gan ddefnyddio amryw dorsh a phapur neu blastig gwahanol liwiau. Rwyf hefyd yn cofio lapio rhaff sgipio o amgylch fy nghanol…jest rhag ofn fysa angen i mi ddianc gan ‘storm troopers’, a’r bont i gyrraedd yr ochr draw wedi torri. Chwaraeais gêm cyfrifiadur Star Wars, lle oedd modd fod yn rhan o’r tîm yn ceisio chwythu’r ‘Death Star’ fyny, trwy sgimio ar hyd y beipen wacáu ac yna’n defnyddio proton torpido i achosi adwaith cadwynol (chain reaction). A thyfais fy ngwallt yn hir er mwyn bod fatha’r dywysoges Leia – a hir y bu hi nes i gyfnod ‘Kylie Minogue’ cyrraedd, pan wnes i ei dorri a chael ‘bubble-perm’.

Felly dychmygwch fy nghynnwrf, yn 1998 – a finnau newydd gyrraedd Lerpwl i fynychu’r brifysgol, pan wnaeth sôn am y ffilmiau newydd Star Wars dorri. Roeddwn mewn sinema un diwrnod a ddaeth y ‘trailer’ am ‘Episode I: The Phantom Menace’ mlaen – ac wrth iddo ddarfod dyma drigolion y sinema dechrau clapio – ew, ar ôl llawer iawn ormod o flynyddoedd o absenoldeb, mi roedd bydysawd Star Wars yn ôl hefo ni. Ond siomedig oedd y ffilmiau yma (1999, 2002, 2005)…actiwli, os dwi’n mynd i fod yn cwbl onest, ar ôl gweld yr un cyntaf wnes i droi fy nghefn arnynt a wnes i ddim hyd yn oed boddran hefo’r ddau arall. Roedd rhai agweddau da – Brenhines Amidala, ond doedd naws y ffilmiau cyntaf ar goll, a gormod o bethau sarhaus megis Jar Jar Binks…yn ogystal â rhan fwyaf o’r deialog! Felly dydw i ddim yn cyfri’r ffilmiau yma fel rhan o’r ffenomenon rwy’n ffan ohoni.

Eniwe, wrth gwrs yn ddiweddar, eto ar ôl sbel, rydym wedi cael y ffilm newydd sbon: ‘Episode VII: The force awakens’. Poenais os ddylwn i’w weld neu ddim – beth os oedd hefyd yn siomedig? Gwyliais yr heip i gyd, gan gynnwys y ffaith fod llawer o’r cymeriadau gwreiddiol yn mynd i fod ynddi. Or diwedd, dros dolig, mi es i hefo fy ngŵr i’r sinema IMAX yn Cheshire Oaks, er mwyn rhoi cyfle i’r etholfraint (franchise) profi ei hun unwaith eto. Ond llugoer oedd fy ymateb mae gen i ofn. Mae’r sin agoriadol yn addawol iawn, a pan welish i’r ‘Star Destroyer’ o’r tu allan, wedi ei hanner claddu yn yr anialwch – yn amlwg wedi bod ene ers y frwydr yn y sêr – roeddwn wrth fy modd yn hiraethu am yr hen ffilmiau a’i chymynrodd (legacy).

Serch hyn, a rhyw un neu ddau sin arall, roedd y ffilm yn shambls. Yn wir, roedd o fel petai rywun wedi cymryd yr hen Star Wars gwreiddiol, wedi ei dorri yn ddarnau, ei shyfflo nhw, rhoi rhyw sins arall hurt mewn, ac yna ei gweu nhw nol at ei gilydd mewn rhyw jumbl dryslyd. Siomedig iawn. Ond mae yna un peth da wedi dod o hyn i gyd – mae nwyddau Star Wars unwaith eto ar gael, yey! Ges i ymbarél yn anrheg dolig o’r gŵr, lle mae’r polyn yn replica o lightsaber, a ffeindies i crys-t yn HMV sydd hefo’r union ddelwedd poster a oedd rhwng yr hysbysebion ers talwm. Pob cwmwl hefo leinin arian llu!

Read Full Post »

Wel dyma fi wedi cyrraedd carreg filltir bwysig – hanner ffordd trwy fy mlwyddyn gyntaf o addysgu fel darlithydd polisi cymdeithasol ym mhrifysgol Bangor. Ie wir, wnaeth semester un darfod ar y 4ydd o fis Ionawr (yn symbolaidd pan drosglwyddais y traethodau, wedi ei marcio a hefo sylwadau, yn saff i law’r swyddog gweinyddu myfyrwyr). Mi wnaeth hithau eu prosesu a rhoi gwybod i’r myfyrwyr fod y marciau ar gael trwy gyhoeddiad ar ‘Bwrdd du’ y modiwl. Rwyf y nawr felly wrthi’n paratoi at semester dau, sy’n cychwyn o ddifri mewn cwpwl o wythnosau. Fydda i yn cyflwyno tri modiwl: ail ran ‘Materion iechyd a lles’, fydd yn canolbwyntio ar yr agwedd polisi cymdeithasol; ail ran ‘Y broses ymchwil’, fydd yn canolbwyntio ar fethodoleg ansoddol, ffeministiaeth ac ethnomethodoleg; a modiwl newydd sbon o’r enw ‘Y corff caeth’, sy’n ymdrin â chaethiwed (addiction) mewn agwedd beioseicocymdeithasol. Ydy, mae’n mynd i fod yn llond o waith caled. Ond ydw, dwi’n edrych ymlaen ato…a hefyd at wario llond o amser braf dros yr haf, yn mynychu cynadleddau ac yn cael gwyliau bach neis, yn saff wrth wybod fod gen i swydd am o leiaf y pedair blynedd nesaf. Ew mae hi’n deimlad braf cael ychydig bach o sicrwydd ar ôl anrhefn y blynyddoedd diwethaf ‘ma! Felly synfyfyrion addysgol a cynorthwyol sydd gen i i’w cynnig yn y rhifyn yma…ond fydda i nôl i’r llenyddol yn y golofn nesaf, peidiwch â phoeni.

Hoffwn sôn ychydig wrthoch chi am Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Sefydlwyd Y Coleg yn seiliedig a’r ymrwymiad y gwneir gan glymblaid Llafur a Phlaid Cymru yng nghytundeb ‘Cymru’n un’, sef: “Byddwn yn sefydlu Rhwydwaith Addysg Uwch Cyfrwng-Cymraeg – y Coleg Ffederal – er mwyn sicrhau darpariaeth Gymraeg yn ein prifysgolion” (Morgan a Jones, 2007). Ar ôl gwaith paratoi dros bedair blynedd, sefydlwyd Y Coleg ym mis Ebrill 2011. Dyma oedd y tro cyntaf i adnoddau arwyddocaol, cylchol cael ei buddsoddi yn addysg uwch Cyfrwng-Cymraeg ar lefel ledled-Cymru. Prif nod Y Coleg yw cynyddu, datblygu a lledaenu’r amrywiaeth o gyfleoedd astudio, trwy gyfrwng y Gymraeg, ym Mhrifysgolion yng Nghymru. Mae ganddynt gynlluniau penodol i wella astudio trwy gyfrwng y Gymraeg, gan gynnwys: cynllun staffio i apwyntio darlithwyr newydd cyfrwng-Gymraeg, ac ysgoloriaethau i annog darpar fyfyrwyr i wneud rhan neu i gyd o’i astudiaethau trwy gyfrwng y Gymraeg. Mae fy swydd darlithio ym mhrifysgol Bangor dan nawdd Y Coleg ac mae yna dal ddigon o amser i ddarpar fyfyrwyr ymgeisio am un o’r ysgoloriaethau astudio. Mae yna pedair math o ysgoloriaeth ar gael, ac mae’r dyddiadau cau dal o fewn eich cyrraedd ar gyfer tair ohonyn nhw:

Ysgoloriaethau cymhelliant: i fyfyrwyr israddedig sydd am astudio o leiaf 33% o’i chyrsiau (40 credyd y flwyddyn), drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae yna o leiaf 150 ysgoloriaeth ar gael pob flwyddyn ac maent yn rhoi £1,500 o gymorth ariannol dros dair blynedd. Y dyddiad cau ar gyfer gwneud cais yw: 8fed o fis Mai 2016.

Ysgoloriaeth William Salesbury: ar gael i un myfyriwr lwcus pob blwyddyn, sydd yn astudio 100% o’i chwrs (120 credyd y flwyddyn), drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae’r ysgoloriaeth yma yn rhoi £5000 dros dair blynedd. Y dyddiad cau am wneud cais yw: 20fed o fis Mawrth 2016.

Ysgoloriaethau Meistr: i fyfyrwyr sy’n bwriadu astudio cwrs sydd hefo o leiaf 60 credyd wedi ei addysgu trwy gyfrwng y Gymraeg, a fydd hefyd yn cyflwyno traethawd hir trwy gyfrwng y Gymraeg. Mae yna o leiaf 10 o rain ar gael pob flwyddyn ac maent yn rhoi £3,000 dros gyfnod o flwyddyn. Y dyddiad cau ar gyfer rhain yw: 11eg o fis Gorffennaf 2016.

Am fwy o wybodaeth am yr ysgoloriaethau yma, ewch i wefan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol: <http://www.colegcymraeg.ac.uk/cy/astudio/cymorthariannol/&gt; Medrwch ddefnyddio’r chwilotydd cyrsiau i ddarganfod cannoedd o gyrsiau ar draws prifysgolion Cymru ac mae yna fersiwn ap medrwch lawr-lwytho hefyd.

Yn ogystal ag ysgoloriaethau’r Coleg, mae yna ysgoloriaethau y medrwch ymgeisio amdanynt o fewn y prifysgolion. Yma ym mhrifysgol Bangor er enghraifft, mae yna lawer o ysgoloriaethau gwahanol, gan gynnwys rhai astudio cyfrwng Gymraeg (mewn sawl pwnc) a hefyd ysgoloriaethau rhagoriaeth a theilyngdod. Gweler y wefan yma am ragor o wybodaeth: <http://www.bangor.ac.uk/ysgolygymraeg/study-with-us/undergraduate-funding/cy&gt;

Felly mae’r dyfodol yn edrych yn reit ddisglair i addysg uwch cyfrwng-Gymraeg,- a ddim jest i bobl sydd am astudio llenyddiaeth Cymru (nid fod gen i ddim byd yn erbyn hynny wrth gwrs!) ond i ddarpar wyddonwyr, seicolegwyr…ac ie, y rhai ohonoch sydd am ddod atom ni yma ym Mangor i astudio’r gwyddorau cymdeithasol. Allaf hollol argymell fy modiwlau i ynde, ac mi fydd croeso cynnes Cymreig yma yn eich disgwyl!

*Ôl nodyn: defnyddiais wybodaeth o’r erthygl cyfnodolyn canlynol wrth baratoi’r erthygl yma:

Davies, A.J., & Trystan, D. (2012) ‘Build it and they shall come?’ An evaluation of qualitative evidence relating to student choice and Welsh-medium higher education. International Journal of Bilingual Education and Bilingualism, 15(2), 147-164.

 

Read Full Post »

Older Posts »