Feeds:
Cofnodion
Sylwadau

Archive for the ‘Erthyglau/ Articles’ Category

Ys gwn i faint ohonoch sydd wedi bod wrthi’n gwylio’r gyfres deledu newydd ‘A Handmaid’s tale’ a chafodd ei chyflwyno i ni dros gyfnod y gwanwyn/ haf flwyddyn yma? Gyda’r stori dystopaidd, patriarchaidd, sydd yn iasol o berthnasol i’r cyfnod cyfoes, mewn rhai gwledydd ar hyn o bryd, a’r agwedd weledol syfrdanol o’r gwisgoedd lliwgar, mae hi yn sicr wedi achosi ychydig o stŵr. Yn ystod yr haf, roedd lluniau a storïau yn y papurau newydd, o ymgyrchwyr hawliau merched yn y UDA yn gwisgo mewn ffrogiau coch a bonedau gwyn, megis y rhai a gwisgwyd gan y llawforynion yn y gyfres. Roeddynt yn defnyddio’r delweddau symbolaidd fel rhan o’i phrotestio nhw yn erbyn yr “American Health Care Act 2017”, sydd yn cynnwys newidiadau fydd yn effeithio’r mudiad ‘Planned parenthood’, ac agweddau eraill o hawliau merched. Felly mae’r gyfres wedi dal sylw ymgyrchwyr yn America, gyda’i rhybuddion, negeseuon a delweddau trawiadol, a dwi wedi clywed pobl oedd ddim yn ymwybodol o’r llyfr yn trafod eu hymatebion i’r gyfres ‘od ond diddorol’. Ond wrth gwrs, mae’r gyfres deledu yn seiliedig ar lyfr enwog Margaret Atwood, a gyhoeddwyd yn 1985, hefo’r un teitl. Felly meddyliais fysa hyn yn adeg dda i synfyfyrio ar y ffenomenon ychydig.

Roedd hi tua 2005, tra oeddwn yn aelod brwd o’r gymuned ar-lein ‘maes-e.com’, pan ddes i ar draws chwedl y llawforwyn am y tro cyntaf. Roeddwn wedi bod yn rhan o sawl trafodaeth am gwyddonias (science fiction) a hefyd am lenyddiaeth ac ysgrifennu creadigol. Wnaeth rhywun argymell y llyfr i mi gan ei fod, mewn ffordd, yn cyfuno’r ddwy elfen. Er bod y llyfr wedi ennill y wobr Arthur C. Clarke am gwyddonias yn 1987, tydi Margaret Atwood ddim yn rhu hoff o’r genre – mae gwell ganddi’r enw ‘ffuglen ddyfaliadol’ (speculative fition). Yn wir, mi wnaeth hi achosi ychydig o stŵr, pan ddywedodd mewn cyfweliadau fod gwyddonias yn ymwneud a phethau fel wormholes a bywyd yn y gofod, yn hytrach na’r wyddoniaeth a gwybodaeth sydd gennym ni yn barod. Teimlai rhai nyrds gwyddonias ei bod hi yn bod yn sarhaus tuag atyn nhw a’r genre o wyddonias (gan gynnwys fi pan ddarllenais am hyn am y tro cyntaf). Ond mae yna rywbeth sydd yn wahanol i waith Atwood. Mae ei hysgrifennu yn ddwfn ac yn ysgolhaig, ac eto yn hawdd i’w ddarllen. Mae hi yn gwneud pwyntiau pwysig am anghydraddoldebau (inequalities) ond mewn ffordd fedrith pawb ei ddeall a’i fwynhau. Ond, fel unrhyw awdur o wyddonias, mae hi hefyd yn ein gwthio i ystyried pethau na fyddwn wedi meddwl amdanynt o’r blaen.

Pan ddarllenais chwedl y llawforwyn am y tro cyntaf cafodd effaith mawr arnaf. Stori mor anghyffredin, yn llawn syniadau brawychus; pwy oedd yr awdures yma tybed? Es ati i ddarllen amdani a daeth yn un o fy llenyddiaeth-idols, ynghyd a Jean Rhys, Patience Agbabi ac Aled Lewis Evans. Y mae Margaret Atwood, o Ganada, yn nofelydd, bardd, a hefyd wedi cael gyrfa ysgolhaig, gan lwyddo ym mhob maes. Ew. Am ddynes. Am berson. Am ffenomenon. Ac wrth baratoi’r erthygl yma, dysgais fod hi hefyd wedi dyfeisio a marchnata yn llwyddiannus y ‘LongPen’, a thechnolegau cysylltiedig, sydd yn ei gwneud hi’n bosib ysgrifennu dogfennau o bell, mewn modd ‘robotic’. Diar mi, mae rhai pobl jest yn llawn dop o dalent tydan?! Beth bynnag, yn ddiweddar, sgwennais erthygl cyfnodolyn (ar hyn o bryd o dan ystyriaeth) am fy ngholofn yma yn Y Clawdd. Ceisiais wneud ‘Dadansoddiad Cynnwys Hunanethnograffeg’ (Autoethnographic Content Analysis), gan addasu dwy fethodoleg i greu un newydd, er mwyn ystyried yr hyn yr wyf wedi ei hysgrifennu yma dros yr wyth mlynedd diwethaf. Diddorol oedd gweld cymaint o weithiau i mi ddefnyddio’r enw Atwood. Weithiau i sôn am Margaret Atwood ac/ neu ei gwaith, ond hefyd weithiau jest er mwyn sôn am fy nyfodol perffaith – gyrfa sy’n cyfuno’r ysgrifennu creadigol hefo’r ysgolhaig: beth rwy’n hoff o’i alw’n gyrfa-Atwoodaidd.

Yn amlwg roeddwn i wedi cyffroi wrth glywed fod cyfres deledu wedi ei lunio ar sail chwedl y llawforwyn  – er, roeddwn hefyd braidd yn amheus, rhag ofn nad oeddwn yn hoffi’r addasiad.  Mae fy ymateb wedi bod yn un cymysg. Mae yna sawl erthygl ar y we erbyn hyn yn trafod yr amryw ffyrdd y mae’r gyfres deledu yn wahanol i’r llyfr – oed Serena Joy a’i gwr, y comander Fred; pwy sydd yn gwneud neu ddweud beth yn y stori ac ar ba adeg (newidiadau diangen?!), ac wrth gwrs mi roedd y materion yma yn amharu rhywfaint ar y profiad o wylio’r sioe deledu – o’n, ohonom ni fel Robert Webb ar y rhaglen ‘Great Movie Mistakes’! Wedi dweud hyn fodd bynnag, mae Margaret Atwood wedi bod yn rhan o’r penderfyniadau yma i gyd o ran newidiadau. Felly ym marn yr awdur maent yn gwella’r addasiad i’r sgrin, ac, efallai, yn gyfle i adolygu rhannau o’r stori y mae hi eisoes wedi ei hail feddwl. Beth bynnag, ar y cyfan wnes i fwynhau’r addasiad ac mae hi yn amlwg wedi taro nodyn hefo ystod eang o’r cyhoedd. Yr wyf innau wrthi’r nawr yn darllen rhai o nofelau eraill Atwood, ac yn ei mwynhau nhw yn arw…ond fwy am athrylith Margaret Atwood mewn colofn ar y gweill…

Advertisements

Read Full Post »

Yn ôl yn rhifyn mis Mawrth 2013, fues yn sôn am fy ymweliad â`r ganolfan iaith yn Nant Gwrtheyrn, ger pentref Llithfaen, bro’r Eifl, Pen Llŷn. Soniais sut cefais grant gan Fentrau Iaith Cymru, roedd yn cael ei chynnig er mwyn hybu hyder pobl yn eu sgiliau iaith, hefo’r nod i helpu iddynt symud i weithio ac/ neu fyw yn ôl yng Nghymru. Braf iawn yw cael dweud y nawr, fy mod wedi gwireddu’r breuddwyd yna, gan ddechrau gweithio draw ym Mhrifysgol Bangor y flwyddyn ar ôl y cwrs! Wrth ddarllen y golofn yn ôl heddiw, rwy’n gweld faint oeddwn wedi gwirioni hefo’r lle – y mynyddoedd clegyrog a oedd yn fy atgoffa o gan John Denver “Rocky Mountain High”, y coed prydferth, golygfa glan y môr…a cymaint oeddwn yn mwynhau hynna’n fwy na bod yng nghanol ddinas Lerpwl, lle oeddwn yn gweithio ar y pryd. Ond er i mi synfyfyrio ychydig ar y pryd ynglŷn â hanes y Nant, nid oeddwn wedi mynd ati i ddysgu mwy am hyn.

Yn ddiweddar, fodd bynnag, rwyf wedi cychwyn prosiect ymchwil ethnograffeg am hanes mentrau cydweithredol pentrefi’r Eifl, Pen Llŷn, gan gynnwys Nant Gwrtheyrn. Dechreuodd yr ymchwil fel ystyriaeth o’r berthynas rhwng diwylliant, hunaniaeth, teimlad o berthyn, ac iechyd; ond yn yr ail semester wnaethom ddechrau ystyried rôl mentrau cydweithredol i’r penderfynyddion ehangach o iechyd, yn benodol ym Mhen Llŷn. Dyma sut ddes i gyfarfod Dr Carl Clowes, sydd wrth wraidd llawer iawn o’r mentrau yma, gan gynnwys ‘Antur Aelhaearn’, mudiad cydweithredol cymunedol cyntaf y D.U., yn seiliedig ar fodel wedi ei mewnforio o Oilean Cléire yn y Gaeltacht, Iwerddon. Er mwyn cael trosolwg o hanes y mudiadau, es ati i ddarllen y llyfrau canlynol: Antur Aelhaearn; Cryfder ar y Cyd – mentrau cydweithredol pentrefi’r Eifl; a hunangofiant Carl ei hun, a gyhoeddwyd blwyddyn ddiwethaf, sef: Super Furries, Prins Seeiso, Miss Siberia – a fi. Mae’r storïau am y mudiadau amryw sy’n cael eu crybwyll yn y llyfrau hyn yn llawn hwyl, direidi, ac agwedd ‘can-do’ at fywyd. Ond mae’n rhaid dweud, yn fy marn i, Nant Gwrtheyrn yw perl y casgliad!

Mae darllen hunangofiant Carl Clowes fel gwylio cyfres o ffilmiau, hefo’r naws dyrchafol, megis ‘Rocky’. Mae chwedl Nant Gwrtheyrn yn fy atgoffa cymaint o’r ffilm ‘Field of Dreams’, fel fy mod yn benderfynol y bydd ffilm yn seiliedig arni yn cael ei wneud rhyw ddydd, gydag unai Michael Sheen neu Ioan Gruffudd yn chwarae Carl. Mae yna sin yn y llyfr lle mae un o ffrindiau Carl yn pwyntio at ddarn o gwarts ar y silff ben tan, gan ddweud “pan mae hwnnw yn troi’n ddu, dyna pryd fydd yna ganolfan iaith yma” – gan gyfeirio at adfeilion pentref y chwarelwyr oedd wedi gweithio ene yn ystod y cyfnod pan oedd galw mawr am garreg arbennig yr ardal. Ond fel Ray Kinsella draw yn Iowa, a oedd yn benderfynol o greu cae pêl fas yng nghanol ei gae ŷd, roedd ymrwymiad Carl i’w freuddwyd yn ansigladwy. Mae’r hanes yn llawn tensiwn, athrylith, heriau, ac, hefyd, adegau digri – ag o ganlyniad, llwyddiant fu’r fenter, a rhyfeddol o le yw Nant Gwrtheyrn heb os.

Ac felly wythnos diwethaf, cefais y cyfle i ail-ymweld ac ardal brydferth Llithfaen, i fod yn rhan o gyflwyniad am y gwaith ymchwil yr ydym yn bwriadu ei wneud. Cefais gyfle i fynd o amgylch y gwahanol fudiadau cydweithredol roeddwn wedi bod yn darllen amdanynt, megis: Antur Aelhaearn, Tafarn y Fic, a Garej Clynnog Fawr – ac ar y ffordd adre, pipiais i Siop-y-Groes hefyd, lle prynais botel o ddŵr, bar o siocled, a chopi o bapur bro’r ardal, sef ‘Lanw Llŷn’…y ddau cyntaf i helpu hefo’r siwrne adre, a’r trydydd i helpu hefo’r ymchwil…ac i fod yn fusneslyd!

Gorffennais fy ngholofn am fy ymweliad cyntaf i Nant Gwrtheyrn yn son am yr hwyl cefais ene – y dawnsio gwerin, y bwyd bendigedig, a’r gwestai moethus, ar ffaith ei fod yn un o’r llefydd gorau i mi ymweld â hi ers llawer dydd, a “gallaf ei hollol argymell”. Braf yw cael dweud felly, fod hyn dal yn wir am Nant Gwrtheyrn draw ym mharadwys Llithfaen. Ychwanegaf hefyd, y gallaf hollol argymell darllen hunangofiant Carl Clowes, sydd yn cynnwys hanes cyffroes Nant Gwrtheyrn, a hefyd stori bywyd difyr meddyg ifanc hefo breuddwyd a ddigon o agwedd ‘can-do’. Yn wir, mae bywyd yn reit anodd weithiau ac mae’n ddigon hawdd digalonni a meddwl does dim pwynt brwydro yn erbyn tynged. Ond mae’r llyfr yma yn herio’r agwedd yma, ac yn braf iawn i’w ddarllen. Ac i ymateb i gwestiwn teitl llyfr Aled Lewis Evans “Ga’i ddarn o awyr las heddiw?” Dywedaf: “Cei tad, a dyma hi!”

 

Clowes, Carl (2016) Super furries, prins seeiso, Miss Siberia – a fi! Y Lolfa.

Read Full Post »

“Mae’r ffin UDA-Mexico yn es una herida abierta (briw agored) lle mae’r trydydd byd yn crensian (grates) yn erbyn y cyntaf ac yn gwaedu. A cyn i’r briw magu crachen (scab) mae’n gwaedlifo (haemorrhages) eto, gyda gwaed-bywyd ddau fyd yn ymdoddi i ffurfio trydedd wlad – diwylliant gororau/ ffin” (Anzaldúa 2007, 25).

Dyma eiriau Gloria Anzaldúa, o’i llyfr enwog ‘Borderlands La Frontera: The New Mestiza’ (Mesitza = hetifeddiaeth-cymysg, yn enwedig dynes hefo hetifeddiaeth America-Lladinaidd). Hyd yn oed hefo fy nghyfieithiad gwan o’r Saesneg-Sbaeneg cymysg gwreiddiol, mae pŵer y frawddeg yn parhau i fod yn drawiadol, dwi’n meddwl. Mae’r ffin rhwng dwy wlad, sydd hefo ieithoedd a diwylliannau gwahanol, yn gallu fod yn lle heriol i fyw, yn enwedig lle bo un diwylliant yn gryfach o ran statws ac felly’n dominyddu’r llall. Serch hyn, mae diwylliant a hunaniaeth unigryw yn gallu ffurfio yn y gofod yma, sy’n cyfuno elfennau o’r ddau ochr, ac yn cael ei siapio gan y cyd-destun. Mae hyn wedyn yn rhywbeth werth ei archwilio a’i ddathlu.

Ddes ar draws gwaith Anzaldúa wrth baratoi at gynhadledd gymdeithasegol adeg  y Nadolig. Mae hi’n uniaethu a’r hunaniaeth o ‘Chicana’, sef fenyw o etifeddiaeth Mecsicanaidd. Cafodd ei gwaith ei thrafod yng nghyd-destun trawsieithu mewn cyd-destun bywyd pob dydd – sef wneud defnydd o fwy nag un iaith, gan ennyn fwy o ystyr a dealltwriaeth. Trwy ei barddoniaeth a thraethodau byr, mae Anzaldúa yn creu darlun o fywyd a hunaniaeth ei chymuned. Mae’r profiad yn cael ei wneud yn fwy dilys trwy ddefnydd tafodiaith cymysg yr ardal, gyda rhai cerddi, e.e. Nopalitos (tud. 134-135) yn cynnwys geirfa ar y diwedd er mwyn helpu i’r darllenydd sydd ddim yn siarad Sbaeneg, neu ddim yn gyfarwydd â’r ardal dan sylw, i ddeall yr hyn sydd yn cael ei thrafod.

Yn fy sleidiau ar gyfer y gynhadledd, mi wnes y cysylltiad hefo gwaith ein bardd ac awdur lleol, Aled Lewis Evans, gan ddyfynnu un o fy hoff gerddi ganddo, ‘Over the llestri’. Cerdd yw hon sy’n mewngapsiwleiddio’n berffaith tafodiaith coridorau Ysgol Morgan Llwyd yn y ‘90au pan oeddwn i ene. Ond yna, yn gynharach wythnos yma, mynychais y digwyddiad ‘Cip yn ôl’ yng Nghanolfan Catrin Finch ym mhrifysgol Glyndŵr, a sylweddolais cymaint oedd y tebygrwydd rhwng gwaith Aled a gwaith Gloria. Roeddwn wastad wedi bod yn ymwybodol fod yr ardal yn thema gref gan Aled. Ond wrth wrando arno yn adrodd cerddi mewn rhaglen gyfan o’i waith, a gwylio clipiau fideo o amrediad eang o’i waith, mi roedd y synnwyr o ‘lleoliad’ yn dod i’r amlwg yn glir. O ymddangosiad biniau-siarad dwyieithog yn yr ardal, i ddramâu traddodiadol a chyfoes, nid yn unig yr iaith Cymraeg oedd yno drwyddi draw, nag ychwaith y cysyniad o ‘Gymru’, ond bywyd ar y ffin, a’i dwyieithrwydd.

Mae yna agweddau cyfochrog i’r ddwy gymuned, ac mae gwaith y ddau awdur yn delio hefo materion difrifol, gan gynnwys gormes ac arglwyddiaeth. Mae yna hefyd wrth gwrs gwahaniaethau mawr mewn natur wleidyddol y ddwy ffin, gyda gormes yn fwy agored a difrifol ar y ffin UDA-Mexico hyd heddiw (ac yn enwedig yn y misoedd diweddar). Yn nodweddiadol o hyn, yn 2012, dau ddeg mlynedd ar ôl iddo gael ei gyhoeddi, cafodd ‘Borderlands’ ei gwahardd fel rhan o fudiad i wahardd astudiaethau Mecsicanaidd-Americanaidd yn Arizona. Yn ôl yn y DU, mae rhagfarn a barnau wrth-Gymraeg yn faterion llai agored dyddiau yma. Ond maent dal ene, o dan y wyneb, ac o bryd i’w gilydd byddem yn ddigon anffodus o’u gweld, clywed a’i theimlo. Serch hyn, mae  gwaith  Aled yn delio hefo’r materion yma gyda hiwmor bendigedig, gan chwarae’n ddireidus hefo geiriau a mynegiant yr ardal, a hyd yn oed hefo difaterwch rhai pobl tuag at dynged yr iaith. Heb os, mae ei waith wedi cael dylanwad mawr arna i, a hefyd ar lawer iawn o bobl eraill (roedd y digwyddiad ‘Cip yn ôl’ yn llawn dop o ffans!)

Diddorol iawn oedd mynd ati i geisio cyfieithu’r dyfyniad Saesneg-Sbaeneg uchod, gan sylweddoli’r fraint oedd gen i fel arfer wrth drawsieithu’n hawdd wrth ddarllen darnau o waith Cymraeg-Saesneg. Rwy’n cofio rhai misoedd yn ôl yn trafod, hefo myfyrwraig o Batagonia, y broblem o drio astudio trwy gyfrwng y Gymraeg os nad oeddech hefyd yn medru’r Saesneg. Problem ddiddorol, heb ddatrysiad amlwg a hawdd (gydag un hirdymor o fynd ati i greu adnoddau Cymraeg yn hytrach na disgwyl i bawb cyfieithu neu drawsieithu).

Diddorol hefyd, er trist, oedd sylweddoli fod fy ngeirfa Cymraeg braidd yn gyfyng ar rhai materion – fu raid i mi sbïo yn y geiriadur am scab, grates’, ac haemorrhages’, a hynny mewn dyfyniad mor fyr! Dysgais hefyd, am y tro cyntaf, mai ystyr y gair ‘gororau’ oedd ‘ffin’. Sylweddolais nad oeddwn erioed wedi deall ystyr y gair o’r blaen – hyd yn oed mewn cyd-destun ‘Sain y gororau’, sef ‘Marcher sound’. Yr wyf y nawr yn cymryd nad cael eu henwi er mwyn hawlio/ brolio mai nhw oedd hefo’r bandiau gorau oeddent! Beth bynnag, fel rhyw fath o gasgliad, wnâi ddweud fod bywyd ar y ffiniau, neu’r gororau, yn gymhleth, anesmwyth ond byth yn ddiflas – ac mae’n hyfryd gweld gwaith creadigol yn cael ei hysbrydoli ganddi ac yn ei adlewyrchu.

Read Full Post »

Yn ôl yn rhifyn mis Chwefror 2010 o’r Clawdd, fues yn sôn yn fy ngholofn am y cysyniad o ‘nostalgia’. Synfyfyriais am y gair Saesneg, a’r genre o lenyddiaeth a chelf teimlais oedd yn mewngapsiwleiddio’r emosiwn melys-chwerw cysylltais hefo’r gair. Taerais mai teimladau cynnes a cysurus oedd yma, o oes aur pan oedd bywyd yn fwy syml a naïf. Am atgofion annwyl a necsws o gynefindra. Soniais yn frwdfrydig am ganeuon John Denver o fywyd cefn gwlad yn Starwood yn Aspen, gwaith celf Valériane Leblond yn darlunio bythynnod gwyngalch yn fryniau Ceredigion, a nofel Mari Strachen am fywyd mewn cymuned Gymreig yn y 1950au.

Ar y pryd roedd gen i syniadau cadarn am natur ‘nostalgia’. Cwynais nad oedd ein gair Cymraeg – ‘hiraeth’ yn ddigon agos o ran ystyr i wneud cyfiawnder i’r emosiwn roeddwn yn ceisio ei ddisgrifio. Roeddwn wedi cynnal trafodaeth ar maes-e.com ac roedden ni gyd wedi cytuno fod y gair ‘hiraeth’ hefo teimlad mwy trist iddo, am rywbeth yr oedden ni wedi ei golli. Roeddwn hefyd wedi cael trafodaeth ddiddorol hefo ieithydd am y ffaith fod yna bylchau o ran geiriau i ddisgrifio amrywiaeth o bethau trwy gyfrwng y Gymraeg. Felly cynigais fod yna efallai cyfle yma i ni greu gair newydd, gan efallai ychwanegu cystadleuaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol, i greu geiriau newydd ar gyfer arlliwiau fel hyn.

Fodd bynnag, dros y misoedd diwethaf rwyf wedi dod ar draws sawl peth sydd wedi achosi i mi ailfeddwl y cysyniadau o ‘nostaligia’ a ‘hiraeth’. Yr wyf y nawr yn deall eu bod nhw yn llawer iawn gwell adlewyrchiad o’i gilydd, a’i bod nhw wedi bod yn newidiol trwy hanes, ac maent yn cael eu hadolygu a’u hailwampio yn gyson. Felly colofn yw hon hefo’r nod o ail-agor y drafodaeth am ‘nostalgia’ a ‘hiraeth’, gan obeithio denu un neu ddau o gyfraniadau gan ddarllenwyr y golofn.

Yn ôl ym mis Gorffennaf, fynychais gynhadledd hunan/bywgraffiad y British Sociological Association yn Rhydychen (Oxford). Yn un o’r sesiynau, mi roedd Hilary Dickinson a Michael Erben yn cyflwyno gwaith ymchwil y roeddent wedi ei wneud ar ‘Nostalgia and Auto/Biography’. Roeddent wedi gwneud gwaith empeiraidd, sef casglu gwybodaeth gan gyfranogwyr, gan hefyd gwneud gwaith damcaniaethol ar y cysyniad o ‘nostalgia’, a’i gyhoeddi fel llyfr defnyddiol (prynais un ar unwaith ar ôl clywed beth oedd ynddi!)

Tarddiad y gair ‘nostalgia’ oedd diagnosis meddygol. Yn 1688, mi wnaeth Johannes Hofer, meddyg o’r Swistir, cymryd y geiriau Groeg ‘nostos’, sy’n golygu cartref, ac ‘algia’, sy’n golygu poen neu dristwch, i ddynodi dyheu patholegol am wlad ein hunain. Nid oedd y cysyniad o ‘homesickness’ yn un newydd, ac mi roedd yna eiriau mewn sawl iaith Ewropeaidd i’w ddisgrifio (ond efallai ddim yn y Gymraeg, gan mai’r gair yn y geiriadur cyfoes ar gyfer homesickness yw ‘hiraethus’). Beth oedd yn newydd, oedd y ffaith fod y cyflwr y nawr yn cael ei dyrchafu i fod yn salwch, yn hytrach nag yn unig yn emosiwn. Yn wir, mae Dickinson ac Erben wedi cynnwys tablau, sy’n cynnwys data o gofnodion meddygol Rhyfel Cartref America, sy’n dangos ‘nostaligia’ ar y rhestr o glefydon megis ‘llid yr ymennydd’ a ‘parlys’. Yn y tabl sy’n cyflwyno data am y flwyddyn 1863, mi wnaeth 2,016 o filwyr dioddef o’r salwch o nostalgia, gyda 12 marwolaeth yn cael eu cofnodi hefo nostalgia fel y rheswm.

Mae hyn efallai yn anodd i ni ddeall heddiw, o safbwynt ein pentref-byd-eang. Ond os feddyliwn yn ôl at gyfnod lle’r oedd pobl yn llai tueddol o symud o’i hardal genedigaeth, a cyn i deledu rhoi gwybodaeth i ni am y byd tu hwnt, ac yna’n meddwl am dynion ifanc, gyda theimlad o berthyn cryf i’w cymunedau, mae hi efallai yn haws i’w ddeall, o leiaf ar lefel cysyniadol. Yn amlwg nid oedd meddygaeth y cyfnod cystal â heddiw, ac mae’n debyg fod rhai o’r 2,016 clefyd uchod yn tarddu o heintiau neu niwed mewnol anweledig. Ond nid yw’n hollol tu hwnt i’r dychymyg i feddwl efallai fod rhai yn profi’r rhwyg oddi cartref yn ddigon i’w gwneud nhw’n andros o sâl. Mae’n fyn atgoffa i o’r gerdd Y Pabi Coch, gan I.D.Hooson, yn enwedig y pennill olaf:

Ond rhywun â didostur law

A’th gipiodd o’th gynefin draw

I estron fro, a chyn y wawr

Syrthiaist â’th waed yn lliwio’r llawr.

 

Dros y blynyddoedd mae’r gair ‘nostalgia’, ac rwy’n amau’r gair ‘hiraeth’ hefyd, wedi siglo rhwng disgrifiadau o salwch ac emosiwn. Mae’r rhethreg fwyaf diweddar (yn sgil Brexit) yn ei ail-lunio fel rhyw fath o salwch meddwl, megis hunan-serch (narcissism). Hiraethu am oes aur yr ymerodraeth Brydeinig, pan oedd rhagfarn a hiliaeth yn dderbyniol ac roedd uwchraddoldeb (superiority) pobl Brydeinig gwyn yn cael ei gymryd yn ganiataol.

Mae’r siglo yma, o gysyniadu hiraeth fel salwch ac yna ddim, yn debyg i’r ffenomenwn o ‘meddygoleiddio’ (medicalization) a ‘dad-meddygoleiddio’ (demedicalization), sef cysyniadau cymdeithasegol rwyf yn ei addysgu fel darlithydd…ond mae hynna’n stori am rywbryd arall. Am rŵan, mi wnaf gau’r golofn yma gan ddweud fod y geiriau ‘nostalgia’ a ‘hiraeth’ yn fwy cymhleth nag oeddwn wedi ei sylweddoli. Byddaf yn sicr yn gwneud fwy o synfyfyrio amdanynt yn y dyfodol – gan obeithio cael trafodaeth hefo chi’r darllenwyr.

Read Full Post »

Enwau personol. Mae pob un ohonom hefo un yn does? Maent yn rhan bwysig o’n hunaniaeth, yn agwedd canolig o gyfathrebu, ac yn gyffredinol yn angenrheidiol o ran bywyd pob dydd. Dychmygwch os nad oedd gennym enwau – sut byddem yn cyfleu storïau ac yn clebran? Mewn unrhyw stori mae’r gallu i adnabod y cymeriadau sydd wrthi’n gwneud…beth bynnag maent yn ei wneud, yn fanylyn pwysig iawn tydi. Ac yn sicr mi fyddai gweithio fel darlithydd yn parhau i fod yn lletchwith trwy’r semester, yn hytrach na dim ond yn yr wythnosau cyntaf. Wedi’r cyfan, mae cyfleu mae’r hogan yn yr ail res, yn y siwper binc, hefo’r cas pensiliau Cath Kidston, yr ydych am iddi ateb y cwestiwn yn llawer iawn haws wedi i chi ddysgu ei henw. Mae dysgu enwau pobl hefyd yn rhan bwysig o fagu perthynas, mae’n dangos eich bod yn dechrau dysgu fwy amdanynt ac yn ei chofio a’i adnabod pan rydych yn ei gweld nhw. Mae hi’n tueddu (ond ddim ym mhob achos) o fod y wybodaeth gyntaf rydym yn cyfnewid pan rydym yn cyfarfod rhywun am y tro cyntaf. Rydym hefyd yn tueddu o boeni mewn sefyllfaoedd cymdeithasol os rydym wedi anghofio enwau pobl y dylwn wedi ei gofio.

Mae gan bob diwylliant arferion enwi – y ffordd yr ydym yn rhoi enwau i aelodau o’n cymdeithas ni. Ac mae’r traddodiadau yma’n cynnwys manylion ynglŷn a beth fydd y baban neu blentyn yn ei wisgo, a pa fath o ddathliad fydd yn dilyn y seremoni. Cefais i fy medyddio, a’r enw a rhoddwyd i mi oedd Sara Louise Elliott Edwards. Mae pob agwedd o’r enw hefo arwyddocâd arbennig a stori ddifyr i’w ychwanegu. Mae Elliott yn hen enw teuluol ar ochr mam, sydd wedi cael ei basio lawr i ferched ei theulu. Mae’r cyfenw yn arwyddocaol o deulu Gymraeg fy nhad. Mae’n debyg fod yna tuedd nol yn y saithdegau hwyr i roi dau enw hefo’i gilydd, megis y can adnabyddus “Carrie Anne” gan “The Hollies” (er roedd hyn nol yn 1967 wrth gwrs). Rwyf wedi cwrdd â sawl Sarah/ Sara Louise dros y blynyddoedd, tua’r un oed a fi. Yn wir, pan oeddwn yn y brifysgol yn Lerpwl, oherwydd glitch technegol, cefais farciau hogan arall o’r enw Sara Louise Edwards, a oedd hefyd wrthi’n astudio B.A. Hanes a Chymdeithaseg fel gradd cydanrhydedd! Dewisodd fy rhieni’r enw Beiblaidd “Sara” oherwydd ei fod yn golygu “Tywysoges”…wel, ynde! Dewisasant nhw “Sara” yn hytrach na “Sarah”, gan ei fod y fersiwn Gymraeg o’r enw…a doedd dim ffordd iddynt wybod faint o ffwdan y byddai hynna yn achosi trwy gydol fy mywyd!

Ers mor hir yn ôl a allaf ei gofio, mae pobl wedi bod yn cam-ynganu fy enw cyntaf, gan ei ynganu fel tasai’r “a” cyntaf yn yr enw yn “e” – Sera. Nawr, does gen i ddim byd yn erbyn yr enw Sera (neu Sarah) ond nid fy enw i ydyw. Felly mae hi’n boenus pan mae pobl yn galw fi’n hynna. Mae hi’n waeth fyth pan mae pobl yn ei chamsillafu, yn enwedig os yw e ar fathodyn neu ddyfais arall y byddaf yn ei wisgo er mwyn rhoi arwydd i bobl beth yw fy enw. Yn ddiweddar, rwyf wedi cael siom onomastaidd newydd. Mae Microsoft Word wedi dechrau fflagio fy enw fel “camgymeriad” i’w “cywiro” – mae’n debyg oherwydd bod y fersiwn Saesneg “Sarah” yn fwy at ei ddant, gan fod rhan fwyaf o bobl hefo’i chyfrifiaduron yn “set to default – English”.

Felly fel unrhyw ysgolhaig werth ei halen, mi sgwennais erthygl cyfnodolyn am fy mhrofiadau, do wir! Es ati yn gyntaf i bori’r llenyddiaeth ysgolhaig i chwilio am erthyglau ar faterion tebyg, ond prin oedd yr hyn yr oeddwn yn medru ei ddarganfod. Yn wir, wrth feddwl, sylweddolais nad oeddwn wedi astudio dim am arwyddocâd enwau yn ystod fy ngradd Gymdeithasegol – sy’n od braidd o sidro eu pwysigrwydd amlwg. Gorffennais yr erthygl a’i hanfon at y cyfnodolyn “Sage Open” a chefais e-bost braf iawn yn ôl gan un o’r golygyddion a oedd yn arbenigo mewn astudiaethau am enwau, ie wir – a oeddwn wedi clywed am y maes o “Onomastics” tybed? Erm, nag oeddwn. Ond wrth fynd ati i archwilio, gwelais ei fod yn gainc o fewn astudiaethau ieithyddol (linguistics). A dyna le oedd llond mawr o bobl wrthi’n trafod pob math o agweddau am enwau – gan gynnwys llysenwau ac ynganu enwau myfyrwyr yn gywir yn ystod seremonïau graddio yng Nghanada.

Teimlais gywilydd braidd. Ond ta waeth, gweithiais hefo’r golygydd ac adolygwyr anhysbys, a llwyddais ddod a’r epiffani yma i mewn i’r erthygl fel manylyn defnyddiol. Ac yna, yn ystod yr haf-i’r-Brenin cw, cafodd fy erthygl ei gyhoeddi. Mae hi felly ar gael yn rhad ag am ddim, mynediad agored, a medrwch ei lawr lwytho a’i ddarllen os hoffech. Mae hi’n erthygl hunanethnograffeg, ac felly yn llawn o bortreadau bychain (vignettes) o fy anturiaethau amryw yn ymwneud hefo gyrfa fy enw personol. Rwy’n parhau hefo’r ymchwil ac yn cyflwyno yn yr ŵyl ESRC (Economic and Social Research Council) amdano wythnos nesaf. Efallai eith hyn yn edefyn ymchwil newydd a chyffroes i mi, gawn ni weld, ond am y cyfamser, medrwch ddarllen fy erthygl: “Two short “as” and a rolling “r”: Autoethnographic reflections of a “difficult” name” yma: <http://sgo.sagepub.com/content/6/3/2158244016658935&gt;

Read Full Post »

Rwy’n eistedd yn dderbynfa’r gwesty ym Maldives, yn darllen fy e-byst trwy’r IPad. Dwi’n ei sganio nhw ar frys oherwydd dwi newydd dalu $10 am awr o Wifi ac rydym wedi gwario hanner o hynna yn barod, yn synnu ar y newyddion am Frexit! Dyna pryd gwelais yr e-bost gan Chris, golygydd y Clawdd, yn dweud ei fod wrthi’n gosod rhifyn Gorffennaf er mwyn ei anfon at yr argraffwyr nos yfory, felly os hoffem gynnwys rhywbeth dylwn ei hanfon ato erbyn bore yfory. Roedd yr e-bost wedi ei hanfon ar y 4ydd o Orffennaf ac mi roedd hi yn nawr y 7fed o Orffennaf – roeddwn wedi methu’r diwrnod cau gan ddau ddiwrnod. Felly hyd yn oed os fedraf gyrraedd cyfrifiadur, a sgwennu colofn wych – ni fyddai’r rhifyn yma o’r Clawdd yn cynnwys fy ngholofn. Teimlais yn syn, yn anfodlon, yn siomedig, ac roedd gen i gywilydd – sut oeddwn i wedi gadael i hyn ddigwydd? A finnau heb golli’r un rhifyn ers cychwyn y golofn yn rhifyn Hydref 2009.

Rhedais trwy’r wythnosau diweddar yn fy mhen. Roedd hi wedi bod yn fwrlwm braf o gynadleddau ysgolhaig a gwyliau blynyddol. Y gynhadledd ryngwladol ar ddwyieithrwydd mewn addysg ym Mhrifysgol Bangor, lle cyflwynais bapur am ddatblygu darpariaeth baralel cyfrwng Gymraeg, a phoster am canu-dwylo (iaith-arwyddo i gerddoriaeth) a hefyd wnes i berfformio canu-dwylo hefo’r grŵp Wrexham Singing Hands. Wedyn ymlaen a fi i Sbaen i’r gynhadledd ieithyddiaeth gymdeithasegol – lle cyflwynais am y “bri negyddol” (negative prestige) tuag at dafodiaith Rhosllannerchrugog. Wedyn ymlaen i Blaya Flamenca i aros hefo fy rhieni, a chael ychydig o orffwys ar y traeth. Yna fues adre am ychydig ddyddiau, dadbacio ac ail bacio, ac wedyn dyma ni wedi hedfan i Biyadhoo – un o’r ynysoedd yn atol De Malé.

Oedd, mi oeddwn wedi bod yn brysur felly – ond a oedd hynny’n esboniad boddhaol mewn gwirionedd? Wedi’r cyfan, fel bydd un rhywun sydd wedi bod yn darllen y golofn dros y blynyddoedd yn gwybod, mae pob blwyddyn wedi bod yn ffair o weithio’n ffyrnig ar brosiect ymchwil, yna chwilio am waith wrth i’r contract tymor-byr diweddaraf gorffen, yna glanio contract newydd a dechrau o’r cychwyn eto – nes i fi cael swydd fel darlithydd flwyddyn ddiwethaf. Siawns felly fod mynychu’r cynadleddau braf, a diogi ar y traeth ‘cw, wedi bod yn fwy ingol (stressful)? Ta waeth, roeddwn wedi colli’r rhifyn yma a dene fo, doedd dim ffordd o drwsio hyn. Ond fel unrhyw gymdeithasegydd gwerth ei halen, roedd diddordeb gen i mewn adfyfyrio ar beth oedd wedi digwydd.

Meddyliais yn ôl i sut ddes i fod yn golofnydd i’r Clawdd yn y lle cyntaf. Yn ôl yn 2007, sgwennais bwt bach i’r Clawdd am beth oeddwn yn astudio at fy noethuriaeth ym Mhrifysgol Lerpwl. Rhai misoedd wedyn, a’r Clawdd yn ei newydd wedd, ysgrifennais bwt mwy personol, am fod yn alltud Wrecsam. Ar y pryd roeddwn yn nesáu at ddiwedd fy nghyfnod fel myfyrwraig doethuriaeth (wel, y ‘stipend’ beth bynnag) ac yn teimlo braidd yn bryderus. Roedd ysgrifennu ysgolhaig yn anodd ac roeddwn wedi “rhewi”, mewn ffordd – methu ysgrifennu dim heb gynnwys clamp o gyfeirnodion fel tystiolaeth fod yr hyn roeddwn yn dweud hefo unrhyw werth. Doedd fy mrawddegau ddim yn llifo. Doeddwn fethu ysgrifennu – felly sut ar y ddaear roeddwn yn mynd i sgwennu traethawd hir?!

Yna ffeindiais ffynhonnell o gwytnwch, ac yn y pen draw’r ateb i fy mhroblemau – disgynnais yn ôl mewn cariad hefo fy hen hobi o ysgrifennu creadigol (a darllen nofelau a storïau). Ysgrifennais fy ngholofn gyntaf am waith a bywyd Jean Rhys, yna daeth fy ngholofn yn ffocws i fy ngwaith ysgrifennu a synfyfyrion am y “sin llenyddol Gymraeg”, a llenyddiaeth yn gyffredinol. Wrth feddwl yn ôl, ar adegau, ac yn enwedig pan oedd fy sefyllfa ysgolhaig yn edrych yn andros o ansicr a bregus, daeth y golofn yn rhan bwysig iawn yn fy mywyd. Gwariais wythnosau yn archwilio pynciau – megis “hiraeth”, gan ei drafod hefo un rhywun oedd yn fodlon gwrando, ac yna’n trio gweithio allan beth oedd y neges wrth wraidd yr hyn roeddwn wrthi’n synfyfyrio. Ac yn ddigon ysmala, mi wnaeth y sgwennu rhydd yma, am fy synfyfyrio’n llenyddol, yn hytrach na materion ysgolhaig meddygol, helpu llacio ychydig ar fy steil ysgrifennu, ac mi wnes i ffeindio fy llais academaidd – jest mewn pryd i ysgrifennu traethawd hir doethuriaeth go lew.

Yna, wrth gwrs, flwyddyn yn ôl, dechreuodd fy ngyrfa ysgolhaig o ddifri, gan i mi gael fy swydd gyntaf fel darlithydd ym mhrifysgol Bangor. Mae’n ddiddorol sbïo yn ôl rŵan ar natur y golofn dros y blynyddoedd, ac adfyfyrio ar sut mae fy mherthynas a hi wedi newid. Lle ar un adeg mi roedd hi’n graig yr oeddwn yn glynu wrthi (hynny ydy, os ddim byd arall, rwy’n colofnydd i’r Clawdd), mae hi nawr wedi datblygu’n fforwm lle rwy’n trafod fy synfyfyrion cymdeithasegol a gyrfaol, yn ogystal â synfyfyrion llenyddol.

Ac felly, efallai mai dyna pam wnes i ddŵad i anghofio am fy ngholofn am un rhifyn – oherwydd bod fy ngyrfa ysgolhaig wedi blodeuo cymaint, a hynny’n mor sydyn, fel fy mod wedi bod mor brysur yn mwynhau’r haf o weithgaredd ysgolhaig, aeth pob dim arall allan o’m mhen. Ond, dwi nôl rŵan ac mae’r profiad yma wedi gwneud i mi gofio i werthfawrogi’r fraint o gael ysgrifennu i fy mhapur bro leol. Ac ar ben hyn, gan ddefnyddio fy “nychymyg cymdeithasegol” (C.Wright Mills), dwi am gasglu’r adfyfyrion yma at ei gilydd, a sgwennu erthygl cyfnodolyn ysgolhaig am fy mhrofiadau ac adborth fel colofnydd “synfyfyrion llenyddol” dros y saith mlynedd diwethaf, a sut mae hyn yn ffitio hefo’r llenyddiaeth ysgolhaig sy’n datblygu am y papurau bro yn gyffredinol, o fewn fframwaith y cyfryngau lleol mewn cyfnod pentref-byd-eang.

Read Full Post »

Roeddwn newydd orffen y ddarlith ac roedd y myfyrwyr wrthi’n pacio casys pensiliau i’w bagiau ac yn gadael yr ystafell – yn llawn ysbrydoliaeth ac yn edrych ymlaen at astudio ymhellach yn y llyfrgell…wel, roeddent yn gadael yr ystafell beth bynnag. Sylwais, fodd bynnag, fod un o’r myfyrwyr yn symud yn y cyfeiriad arall – tuag ata’ i. Roedd hi’n edrych arnaf ac yn gwenu. Gwenais yn ôl – mae hi’n fyfyrwraig ddisglair ac roeddwn yn disgwyl rhyw gwestiwn gwych am y ddarlith. Ond na, dim dyna oedd nod y sgwrs oedd i ddod nesaf.

A fyddai’n bosib, gofynnodd, i mi ysgrifennu ‘reference’ iddi. Wel wrth gwrs medde fi – un o’r pethau da am addysgu grwpiau bach yw eich bod yn dod i nabod pob myfyriwr yn dda iawn – trwy farcio eu haseiniadau a chael trafodaethau difyr yn y dosbarth.  A oedd hi’n mynd am swydd dros yr haf? Sidrais. Na, roedd hi am drosglwyddo i brifysgol arall. Suddodd fy nghalon i lawr at fy esgidiau – doeddwn ddim eisiau ei cholli. Chofiais yn ôl at y gweithdy lle taflais gwestiwn dechreuol allan i’r dosbarth, am symptomau-heb-ei-esbonio-gan-feddygaeth, a daeth y llais cryf yma yn ôl, yn gwneud pob math o bwyntiau gwych am bwnc fy nhraethawd hir doethuriaeth. Yn wir, erbyn diwedd y gweithdy yna roedd fy mhen yn troi hefo’r dadansoddiadau cymdeithasegol roeddwn wedi ffaeli a gwneud pan oeddwn wrthi’n ysgrifennu’r traethawd, ac roeddwn yn rhyfeddu ein bod ni newydd ei thrafod mewn modiwl isradd, blwyddyn gyntaf.

Oedd rhywbeth yn bod? Oedd rhywbeth wedi digwydd? Oedd yna unrhyw beth fedraf ei wneud? Cynigais yn obeithiol. Ond na, digon teg oedd ei rhesymau – dyheu am fwrlwm y ddinas fawr oedd hi, sef fy rheswm i yn y lle cyntaf am fynd draw i Lerpwl yn 1998…a’r un rheswm i mi adael deng mlynedd yn ddiweddarach. Roedd yn ddiddorol trafod hyn hefo hi, gan gofio fy nghymeriad i pan oeddwn yn deunaw oed. Roeddwn wrth fy modd yn mynd allan a threuliais gryn dipyn o fy amser sbâr yn y ‘Cooler’, sef clwb nos o fewn undeb myfyrwyr LJMU. Wnes i hyd yn oed gweithio wythnos gyfan yn ‘The Cavern’ un flwyddyn, yn ystod y ‘Mathew’s street festival’; gwariais y shifftiau 13 awr y dydd, yn tapio fy esgid ac yn canu’r caneuon Beatles, wrth weini diodydd a chasglu gwydrau gwag. Ac roeddwn wrth fy modd hefo pob munud ohono. Ysmala felly fy mod y nawr yn llawr iawn hapusach adre ar nos Sadwrn, yn gwylio’r teledu ac yn gweu ‘granny squares’!

Beth bynnag, rhai diwrnodau yn ddiweddarach, daeth yr e-bost trwy gan UCAS yn gofyn i mi gadarnhau fy mod yn hapus i roi ‘reference’, ac yna yn rhoi’r cyfarwyddiadau (manwl a llym) o beth i’w sgwennu a sut. Chofiais yn ôl at y gweithdy uchod a wnes ei chynnwys, ynghyd at ddisgrifiad o sut ddes i nabod y fyfyrwraig, hanes marcio ei thraethawd, ychydig am ei chymeriad, a sut roedd hi’n gwneud yn gyffredinol ar ei chwrs, gan gynnwys y modiwlau eraill nad oeddwn yn ei addysgu. Roedd yn broses reit ddiddorol, ac yn agwedd pwysig yn fy natblygiad fel darlithydd newydd. Synfyfyriais wedyn am ba mor bell rwyf wedi dŵad ers dechrau’r tymor, pan oeddwn yn pryderu cymaint am gofio enwau pawb a dysgu’r pethau fwyaf sylfaenol amdanynt – mi ddaeth hyn i gyd yn naturiol, fel gwnaeth pawb dweud wrthyf y byddai’n ei gwneud.

Yna, dechreuais adlewyrchu ar y ffaith ein bod ni’n dwy, fel Cymry Cymraeg, wedi defnyddio’r gair Saesneg ‘reference’ ynghanol sgwrs trwy gyfrwng y Gymraeg, fel bod hynna yn beth hollol naturiol i’w gwneud. Yna, wrth feddwl, nid oeddwn yn medru rhoi fy mys ar y gair Cymraeg am ‘reference’. Beth oedd o tybed? Es at geiriadur.bangor.ac.uk, a dyna le oedd y gair – ‘geirda’. Ew, roedd hynna’n ffitio llawer iawn gwell na’r gair Saesneg! Ac roedd yn gwneud llawer iawn fwy o synnwyr hefyd, gan gyfateb a’r frawddeg Saesneg “Put a good word in” – er, roedd hyn (i’w weld) yn fwy nag un gair, sef geiriau – hence y ‘geir’-‘da’. Mae’r lluosog braidd yn lletchwith fodd bynnag – ‘geirdaon’. Ond dyna’r gair, felly well i ni ei dysgu hi, ynghyd a’r gair ‘Geirda’, sydd, wedi’r cyfan, yn air bach da!

Mae’n ddiddorol fod cymaint o eiriau fel hyn yn cael ei gollwng yn y Gymraeg, gan i ni ffafrio’r geiriau Saesneg – megis ‘aunty’ yn lle ‘dodo’. Mae’n debyg hefo’r gair ‘geirda’, mae oherwydd bod byd gwaith rhan fwyaf o bobl wedi, ers talwm, bod trwy gyfrwng y Saesneg – neu o leiaf pethau swyddogol megis ‘geirda’. Mae hyn wedyn yn mynd i fod yn arferiad o ddefnyddio’r gair Saesneg nes anghofio (neu beidio llunio) gair Cymraeg. Mae hi efallai wedyn yn teimlo braidd yn ‘ffug’ (false) i ddefnyddio’r gair Cymraeg sy’n ddieithr i ni. Ond dwi am annog ein bod ni gyd yn gwneud yr ymdrech – mae gennym eiriau bach annwyl fel hyn, ac felly mae’n biti defnyddio’r Saesneg?

Read Full Post »

Older Posts »