Feeds:
Cofnodion
Sylwadau

Wel mae’n bleser cael dweud fod pethe dal yn mynd yn dda hefo’r gyrfa academaidd. Dechreuais darlithio ym mis Medi ac rwy’n ei fwynhau yn arw; er mae hi’n hynod o waith caled cofia! Mae hi fel paratoi at cyflwyno mewn cynhadledd – pob wythnos! Rwyf mor brysur fel fy mod yn falch o weld y gaeaf yn cau amdanom ni, fel allaf sbïo trwy’r ffenest heb deheu am fynd allan am dro. Ond ta waeth, beth sydd gan hyn i gyd i wneud hefo opera sebon wedi ei lleoli draw yn Texas? Wel, nol yn yr wythdegau mi roeddwn i, fel hogan fach, wrth fy modd hefo’r sioe gyfareddol (glamorous), hollol dros-ben-llestri yma. O’r foment oedd y ‘theme tune’ nodweddiadol yn cychwyn, nes diweddaru pob pennod ar cliff hanger, roeddwn wedi fy swyno. Ac yn ddiweddar, wrth ddychwelyd o Zambia, welais un neu ddwy bennod ar yr awyren, a ffeindies i fo pan ddes i adre – lle allaf ei ‘stream’ ar yr ipad. Gwych.

Dechreuodd y sioe hefo pennod o’r enw ‘Digger’s daughter’ lle mae Bobby Ewing yn dychwelyd i fferm Southfork, hefo’i wraig newydd Pam (merch Digger Barnes). Rydym yn dysgu’n sydyn, trwy ymatebion y cymeriadau, fod hyn yn annisgwyl a ddim yn mynd i gael ei dderbyn yn hawdd gan bawb (neu neb?!) Oherwydd fel y teuluoedd Montague a Capulet, mae yna hanes o elyniaeth rhwng y teuluoedd yma, sy’n ymestyn yn ôl at pan oedd Jock Ewing a Digger Barnes yn ‘wildcating’ am olew yn y ‘30au. Mae hi’n cynnwys triongl cariad rhwng y ddau, dros ‘Miss Ellie’, a oedd yn gariad i Digger ond priododd Jock i achub Southfork rhag mynd yn fethdalwr. Y syniad gwreiddiol am y sioe oedd fysa’r gynulleidfa yn ymddiddori ym mherthynas Bobby a Pam ac yn ei ddilyn yn frwd. Ac mae hi’n stori fach reit ddiddorol – mae Bobby yn gymeriad dymunol a parchus, ac mae Pam yn ddynes gref, ddiddorol, ac maent yn gwneud cwpwl bach neis, golygus.

OND, ddaeth yn glir ar ôl cyfnod byr iawn, fod gan bobl fwy o ddiddordeb mewn brawd mawr Bobby, a dihiryn y sioe, JR Ewing. Ew, oes oedd yna erioed drwg yn y caws, wel dyma fo – roedd wastad wrthi’n trio gwneud ‘deal’ ac roedd ei dulliau gwastad yn cynnwys y cynlluniau fwyaf ffiaidd, cyfeiliornus (devious) a ‘Machiavellian’ posib; ac aeth yn waeth wrth i’r gyfres ddatblygu, siŵr o fod oherwydd wnaeth y cynhyrchwyr sylweddoli ei atyniad. Ac mi roedd y berthynas rhwng ef a’i wraig Sue Ellen yn un stormus, gan gynnwys ysgariad, ail briodas, carwriaethau hefo pobl eraill (ar y ddau ochr gan gynnwys chwaer Sue Ellen), a chynllunio yn erbyn ei gilydd; roedd yna hyd yn oed can am JR roedden ni yn ei ganu ar fuarth yr ysgol, ac mae’r cwestiwn ‘pwy saethodd JR’ hefo statws chwedlonol (legendary) erbyn hyn. A rhywbryd yng nghanol y ffuglen wych yma i gyd, mi wnaeth yr actor a oedd yn chwarae JR cyd-drafod gwell contract i’w hun gyda ‘Lorimar stiwdios’, dêl fysa JR wedi bod yn falch ohoni. Roedd y sioe hefyd yn llawn steil yr wythdegau a byd y ‘texas oilman’, o’r ‘bourbon and branch’ roeddent yn ei hyfed yn yr ‘Oil Baron’s club’ a’r ‘Cattleman’s club’, i wallt mawr, ‘shoulder pads’ a gôr-colur ei ‘WAGs’.

Mae Dallas (yr hen gyfres, dwi heb gyrraedd yr un nesaf eto) yn cynnig golwg i mewn i fywyd mewn un lle ag amser arbennig – ac un gwbl wahanol i fywydau rhan fwyaf o’r gynulleidfa; dihangfa lwyr o fywyd pob dydd. A dyma un o’r pethau pwysig am ffuglen sydd weithiau yn cael ei hanwybyddu. Ydy mae opera sebon megis Dallas yn rhywbeth ysgafn i’w wylio jest er mwyn hwyl, ac nid yw’n addysgol (oni bai eich bod am ddysgu am y busnes olew, neu sut i hyfforddi ceffylau ar y fferm). Ond yn bersonol allaf ddweud, fod pan fod gen i lwythi o waith i’w wneud, a ddim amser i fynd allan am fwy na rhyw ugain munud i ymestyn fy nghoesau, mae cael trochi (immerse) fy hun yn y byd bach clyd yma – wrth fwyta brecwast, neu olchi fyny, neu wrth orwedd lawr pan does gen i ddim egni ar ôl i hyd yn oed darllen – mae’n ffynhonnell bwysig o hydwythdedd (resilience), trwy helpu fi i ymlacio a meddwl am rywbeth arall am rhai munudau. Ar hyn o bryd rwyf wedi cyrraedd cyfres deg, sy’n dechrau gyda Pam yn dihuno i ffeindio Bobby yn y gawod ac felly dyw e ddim wedi marw, mae Patrick Duffy yn ôl yn y gyfres, ac mae’r tair blynedd diwethaf wedi bod yn freuddwyd! Athrylith! Hefyd, mae yna ddyn wedi troi i fyny yn honni mai ef yw Jock, a bod o heb farw yn De America, ond fod ei wyneb wedi newid oherwydd llawdriniaeth ar ôl y ddamwain hofrennydd (helicopter). Mae yna twtch o’r ‘Pale rider’ i’r llinyn stori yma ac rwyf yn edrych ymlaen at gael gweld sut mae’n datblygu (gan wrthsefyll y temtasiwn i sbïo ar Wikipedia). Ni allaf feddwl am ddifyrrwch gwell a gallaf ei hollol argymell!

Oes ‘na unrhyw beth well tybed, nag wario pnawn heulog, heddychlon, yn darllen ac yn synfyfyrio mewn crogwely? Crog-beth medde chwi? Wel yn hollol, fysa fyn ateb i. Ond ia, ‘crogwely’ ydy’r gair Gymraeg am ‘hammock’ yn ôl geiriadur yr academi; mae ‘hamog’ yn cael ei chynnig fel yr unig air arall posib. Ddim fy mod yn hollol yn erbyn y geiriau-wedi-ei-Chymreigio yma per se (Lladin am ‘ynddo ei hun’, gyda llaw). Ond mae’n dechrau ymddangos yn chwiw (trend) yn fy ngwaith ysgrifennu, wrth i mi gyfieithu geiriau rwyf wedi dod i’w adnabod trwy’r Saesneg yn unig. Wedi’r cyfan, pamffledi gwyliau yw’r lle arferol i weld crogwelyau ynde! Mae peryg i frawddegau cyfan fod yn llawn o eiriau felly, pob yn ail air, nes bod y golofn/ stori fer yn darllen fel bod e mewn cod hanner-a-hanner, a ddim mewn ffordd bwrpasol. Felly Crogwely amdani – ag eto, dwi ddim yn ei hoffi o! (Ac ydan, mae crogwelyau yn wrywaidd yn ôl geiriadur yr academi).

Mae’r gair crogwely o leiaf yn disgrifio’r ddyfais i’r dim – mae hi’n wely sydd wedi ei ‘crogi’ (hang) rhwng dwy goeden. Y gair arall am ‘hang’ medde chwi? ‘Hongian’. Dwi’n dweud dim ynde, achos dyna’r unig air Gymraeg roeddwn yn gwybod am ‘hang’ nes i mi sbïo yn y geiriadur. Mi wnaeth y gair ‘crogi’ wneud i mi feddwl am ‘Gwener y Groglith’. Ond wrth feddwl, ‘croeshoeliad’ yw’r gair Gymraeg am ‘crucifixion’, ac mae’r gair ‘hang’ yn Saesneg yn cael ei ddefnyddio i olygu rhoi dillad ar y lein yn ogystal â rhoi dolen (noose) o amgylch gwddw rhywun a’i hongian nhw oddi wrth gangen (branch) neu drawst (beam). Ond dwi dal ddim yn hoffi’r gair ‘crogwely’.

Mae hanes y crogwely, a tharddiad y gair yn reit ddiddorol yn y Saesneg, yn ôl Wikipedia eniwe. Datblygwyd y ‘crogwely’ gan bobl frodorol America ar gyfer cysgu. Cawson ei fabwysiadu gan forwyr i arbed lle ar longau, ac yna gan rieni yn yr 1920au i ddal plant oedd newydd ddysgu cropian. Erbyn heddiw wrth gwrs maent yn boblogaidd ar gyfer ymlacio ac maent yn symbol o’r haf, hamdden, ymlaciad, a byw bywyd syml, hawdd. Dwi wastad wedi eisiau crogwely ac am flynyddoedd roeddent yn un o fy hoff bethau i sbïo arnynt mewn pamffledi gwyliau. Mi wnes i drio gwneud un fy hun pan oeddwn yn hogan fach – hefo blanced denau o ddefnydd hollol anaddas, ag heb strapiau i’w glymu (nes i jest clymu’r defnydd rownd y goeden). Does dim angen dweud fy mod wedi bod yn hollol aflwyddiannus yn y fenter benodol yna ynde! Mae Jean Rhys yn sôn am grogwely yn y stori fer ‘Mixing cocktails’,  sydd ar y feranda – mae’n un cynfas ac yn llawn o glustogau. Mae adroddwr y stori yn disgrifio wrthym rinweddau ac ansawdd y breuddwydion y cafwyd ar wahanol adegau o’r diwrnod, yn y crogwely yma. Mae’r stori fer yma yn fyr iawn, ac eto yn atgofus (evocative) o le ac amser, ac mae’r crogwely yn chwarae rhan bwysig yn y darlun yma.

Er dryswch, mae Wikipedia yn cynnig dau darddiad am y gair ‘hammock’. Mae’n dweud fod y gair yn dŵad o’r iaith Taíno, Arawakaidd (Haiti) yn golygu ‘rhwyd bysgota’. Ond mae’n mynd ymlaen i ddweud fod y crogwelyau cynnar wedi’i gwehyddu o risgl (bark) y goeden ‘hamack’. Ar ôl gwglo ychydig am y goeden ‘hamack’ ddes ar draws blog oedd yn dweud fod Christopher Columbus wedi sôn amdanynt yn ei ddyddiadur. Soniodd fod Indiaid wedi dod at ei llong i gyfnewid nwyddau, gan gynnwys ‘hamacas’ neu rwydau yr oeddynt yn cysgu ynddynt.

Yn ôl at Wiki eto, sy’n son fod crogwelyau yn bwysig iawn yn ddiwylliant y bobl ‘Yucatecan’, fod pob tŷ, ta waeth am gyfoeth na thlodi, hefo bachau crogwely ar y waliau. Yn Venezuela cafodd pentrefi cyfan ei dwyn i fynnu mewn crogwelyau; chafodd eu dyluniad ‘breathable’ (does ddim gair Gymraeg am hyn) o’r crogwely ei fabwysiadu gan chwilotwyr (explorers), y fyddin Unol Daleithiau, ac ymwelwyr eraill i’r jyngl. Y fantais oedd ei rhinweddau o osgoi nadredd a sgorpionau ar y llawr, a hefyd heintiau ffwngaidd o’r lleithder uchel a glaw cyson. Ac eto yn ôl wiki mae crogwelyau-sari (wedi ei gwneud o ddefnydd ysgafn sari) yn cael ei ddefnyddio Gogledd India fel man cysgu oerol (cooling) i fabanod.

Beth bynnag, yn ddiweddar mi wnaethom ni yma yng Nghilgwri brynu dau grogwely ac rydym wedi bod yn ei hongian rhwng tair coeden yn y ddôl o flaen y tŷ. Rydym wedi bod yn gorwedd ynddynt, yn yr haul, yn yfed gwin ac yn darllen a sgwrsio; braf iawn, rhaid dweud, a gallaf ei hollol argymell!

Wel mae llond o bethau wedi digwydd ers i mi sgwennu’r golofn ddiwethaf. Fy newyddion fwyaf yw fy mod wedi ymgeisio am swydd fel ‘Darlithydd mewn Polisi Cymdeithasol (Cyfrwng Gymraeg)’…ac wedi ei glanio hi! Ie wir, doeddwn i ddim wedi bwriadu ymgeisio am swydd newydd mor fuan ar ôl cychwyn ym mhrifysgol Bangor, yn enwedig gan fy mod yn mwynhau’r prosiect ymchwil presennol cymaint. Ond yn y bôn, nod yr holl astudio ac ymdrechu dros y blynyddoedd diwethaf oedd cael swydd fel darlithydd – ac rwy’n lwcus dros ben fy mod wedi ei chael hi. Ar ben yr anrhydedd o gael swydd fel darlithydd, fydd y fraint gen i addysgu a gweithio yn hollol trwy gyfrwng y Gymraeg; dwi wrth fy modd a bron methu coelio’r peth – dwi’n teimlo fatha Mair Llywarch! Mae sgwennu’r golofn yma dros y chwe blynedd diwethaf wedi bod yn hyfforddiant ardderchog i mi, wrth i mi orfod estyn y geiriadur i ysgrifennu am bethau a llefydd nad oeddwn wedi dysgu na chlywed amdanynt trwy gyfrwng y Gymraeg – gan gynnwys tre’r penrhyn!

Byddaf yn dechrau fy swydd newydd ar y cyntaf o fis Medi. Yn y cyfamser rwyf yn parhau a fy mhrosiect presennol am gymdeithas sifil yng Nghymru, mewn lle a thros amser. Rwy’n gwneud yr ymchwil yn Rhosllannerchrugog a Llangollen, gan ystyried y cysylltiadau rhyngddynt yn ogystal â’r gwahaniaethau. Oherwydd natur ddwyieithog yr ardaloedd hyn, mae llawer o’r gwaith yn galw i mi wneud cyfweliadau a mynychu digwyddiadau ayyb trwy gyfrwng y Gymraeg; fysai’r ymchwil yn llawer iawn gwannach a llai cynhwysfawr heb yr allu i weithio’n ddwyieithog. Byddaf yn parhau i weithio ar yr ymchwil yma trwy’r haf a hefyd pan wyf yn cychwyn fel darlithydd, gan fod elfen ymchwil i fy nghyfamod. Mae’n sefyllfa ddelfrydol ac rwy’n ffeindio’n hun unwaith eto’n hynod o ddiolchgar fy mod wedi derbyn magwraeth ac addysg Gymraeg sydd wedi fy ngalluogi i fod yn y sefyllfa fendigedig yma.

Mewn newyddion arall, rwyf newydd ymaelodi fel un o ‘Cyfeillion Y Stiwt’ ac rwy’n edrych ymlaen at drefnu digwyddiadau hwyl ene, gan gynnwys rhai cyfrwng Gymraeg. Rwy’n hoffi meddwl byddai fy hynafiaid sy’n hanu o’r ardal hon yn browd o honnaf – gan gynnwys rhieni fy nain, sef Margaret Jones a John Earnest Jones (yntau’n mwynwr a hithau’n merch mwynwr, fel rwyf newydd ddysgu…ond fwy am hyn mewn colofn ar y gweill…). Yn wir mae hanes ardal y Rhos yn gyfareddol – roedd yn bair o Gymreictod, gyda’r boblogaeth yn cael ei denu o bob cornel ein cenedl hyfryd. Creuwyd yr arloeswyr yma diwylliant a thafodiaith arbennig ac unigryw, gan greu adeiladau anhygoel tra roeddynt wrthi’n creu ei chymuned ddeinamig; mae’r Stiwt yn un o’r adeiladau hyn – yn wir mae’n adeilad anhygoel i dref, heb son am bentref!

Yn y cyfamser, dros y misoedd diwethaf, wrth weithio ym Mangor, rwyf wedi dod yn ymwybodol o dwf cyffroes yn yr allbwn o Wyddonias Cyfrwng Gymraeg – pan ysgrifennais fy ail golofn Synfyfyrion Llenyddol ar y mater o wyddonias Gymraeg (Rhagfyr 2009: Roddenberry, Atwood…ac Islwyn Ffowc Elis! Tarddiad ‘Gwyddonias’ Cymraeg) roedd ddim llawer ar gael. Felly dwn i’m beth sy’n gyfrifol am y twf diweddar yma, ond rwy’n edrych ymlaen at dal i fynnu hefo hyn dros yr haf cw…efallai hefo lasiad o win yn yr ardd. Ac mae hyn wedi rhoi’r syniad i mi am ddigwyddiad posib i’w chynnal yn y dyfodol agos: ‘Comicon (Comicon) Cyfrwng Cymraeg’ – y cyntaf erioed! Rwyf wedi cael ymateb ffafriol yn barod gan rhai o fy ffrindiau ar drydar ac rwy’n rhagweld ymateb ffafriol gan y ‘Sin Gwyddonias Gymraeg’ yn gyffredinol.

Rwy’n gallu ei gweld hi rŵan (yn steil Marlow yn The Singing Detective, neu Dale Cooper yn Twin Peaks), fydd yna sesiynau panel hefo sêr y sin yn trafod ei gwaith, gweithdai ‘masterclass’ i blant ar sut i sgwennu gwyddonias (gan efallai ei chysylltu hefo cystadlaethau llenyddol, megis yr eisteddfodau), cystadlaethau gwisg ffansi gorau (dwi am fynd fel She-ra), stondinau nwyddau SciFi, cystadlaethau ‘Dungeons and Dragons’ , ‘Tri-dimensional chess’ a gemau tebyg, bwydydd ‘themed’ megis punch mewn steil y ddiod Klingon enwog ‘bloodwine’, ac wrth gwrs llawer iawn o drafodaethau yn y bar am y Gwyddonias gorau (mewn unrhyw iaith) a’r fath o wyddonias rydym ni’n gobeithio ei weld yn y dyfodol trwy gyfrwng y Gymraeg.

Gobeithio y caf wireddu fy mreuddwyd o Gomicon Cyfrwng Gymraeg, ond beth bynnag, mae’r dyfodol ar hyn o bryd yn edrych yn addawol iawn i mi – ac mae fy nyfodol, i’w weld hefo naws Gymreigaidd iawn arni. Felly, yn eiriau’r Picard (gan ddychmygu ei fod o Rhos): Gadewch i ni weld beth sydd allan ene…

Wel dwi ddim eisiau witsio’r peth (jinx), ond mae bywyd yn mynd yn reit dda ar hyn o bryd, mae’n rhaid dweud. Mae gen i swydd ragorol ym mhrifysgol Bangor; dwi ‘di cael fy newis fel un o’r gwyddonwyr cymdeithasol gyrfa gynnar (early career social scientists) i fynd am wythnos i Dre’r Penrhyn (Cape Town) i weithdy am y gwyddorau cymdeithaseg ac iechyd; ac mae fy medrau crochet yn dod yn ei blaenau’n foddhaol!

Ie wir, rhai misoedd yn ôl es i draw i Gyfandir Affrica am y tro cyntaf yn fy mywyd, i Zambia ar safari, a dyma fi, unwaith eto, wrthi’n paratoi i fynd yn fy ôl, ond y tro hwn i De Affrica, er budd fy ngyrfa. Rwy’n edrych ymlaen at y gweithdy yn fawr iawn. Mi fydd gwyddonwyr cymdeithasol gyrfa gynnar, sydd hefo diddordeb yn y maes iechyd, yn trafaelio ene o ar draws y byd i drafod sut i ddatblygu’r ddisgyblaeth academig yma (academic discipline) yn De Affrica. Mae’n anrhydedd cael fy newis a bydd yn brofiad unigryw. Fel rhan o’r gwaith paratoi, mae gofyn i’r cenhadon (delegates) ysgrifennu cynllun pum mlynedd, yn amlinellu eu diddordebau ymchwil a’r gwaith darlithio maent yn disgwyl ei ddatblygu yn y dyfodol. Rwyf yn creu cynllun sy’n ffocysu ar fy mhrosiect cyfredol (current) o gymdeithas sifil, tra hefyd yn hel fy niddordebau blaenorol at ei gilydd, megis ym meysydd cyfleoedd cyfartal, anabledd, byddardod, ac ieithoedd a diwylliannau lleiafrifol (linguistic and cultural minorities).
Mae’r broses paratoi felly wedi bod yn gyfle da i sbïo’n fanwl ar fy ngyrfa – lle rwyf wedi bod, beth rwyf wedi ei gwneud, a lle hoffwn fod yn y dyfodol. Mae’n neis cael sylwi felly fod rhyw faint o batrwm a chydlyniad (coherence) i’w weld; mae hi fel pe bawn wedi teithio mewn cylch, yn hytrach na dilyn llwybr igam ogam. Yn wir, mae’r gweithdy yn cael ei chynnal yng nghanolfan ‘Goedgedacht’, sef prosiect sy’n gweithio i wella cyfleoedd i blant cefn gwlad yr ardal, yn bennaf trwy addysg. Mae hyn yn cyseinio a’r swyddi cynnar wnes i yn y cylch meithrin, y clwb gwaith cartref, a trwy’r prosiect ‘Enjoy English’ yng Nghatalwnia a Gwlad y Basg, a hefyd y prosiect diwethaf gwnes i ym maes hyfforddiant ‘habilitation’ i blant hefo amhariad golwg. Dwi’n hollol edrych ymlaen at weld sut fydd y gwaith wnawn ni yn y gweithdy yn ffitio hefo’r hyn y mae Goedgedacht yn gweithio tuag ati yn yr hir dymor.

Eniwe, yn y cyfamser rwyf wedi sylwi ar batrwm arall sy’n rhedeg trwy fy ngyrfa a fy mywyd pob dydd – patrwm o ddarllen patrymau! Yn wir i chi, dyna dwi wrthi’n ei wneud bore dydd a nos, ac ella nag trwy ddamwain y mae hyn wedi digwydd – efallai mai dyma yw’r medr lle wyf yn fwyaf dawnus. Wrth ddechrau unrhyw brosiect academaidd newydd mae angen i’r ymchwilwyr cael dealltwriaeth eang o’r llenyddiaeth ymchwil sydd wedi ei gyhoeddi yn y gorffennol; rydym yn cael hyn trwy wneud arolwg o’r llenyddiaeth. Gan fod y pwnc o gymdeithas sifil yn un cymylog ac aneglur, nid yw arolwg cyfundrefnol confentiynnol (conventional systematic review) yn bosib nag yn ddymunol; mae angen dull hyblyg sy’n cynnwys ystyriaeth o gyd-destun a’r llenyddiaeth gyfagos, ac yna dehongliad a dadansoddiad trwyadl ond hefyd creadigol.

Am y rhesymau yma, rydym wedi dewis gwneud ‘Cyfuniad Dehongli Feirniadol’ (Critical Interpretive Synthesis) ac felly rwyf wrthi ar hyn o bryd yn darllen llond llwyth o erthyglau a llyfrau am gymdeithas sifil yng Nghymru ac yn sbïo am batrymau, a hefyd diffyg patrymau, er mwyn cael deall sut y mae cymdeithas sifil wedi ei cysyniadu (conceptualized) yn y llenyddiaeth ymchwil gynt. I helpu a’r gwaith, dwi’n defnyddio NVIVO, sef pecyn dadansoddi yr ydym yn ei ddefnyddio i adnabod patrymau mewn data ansoddol (qualitative data); mae hyn yn pwysleisio’r tebygrwydd rhwng y ddau ymarfer, a’r ffaith mai sbïo am batrymau yw prif gymhelliad y gwyddonwr cymdeithaseg ansoddol (qualitative social scientist).

Ar nodyn llai proffesiynol, ond yr un mor gyffroes, yr wyf wedi bod wrthi dros y misoedd diwethaf yn dysgu’r grefft o ‘crochet’, ac mae’n bleser gen i ddweud fy mod wedi dechrau cael hwyl arni o’r diwedd. Mae hi’n anodd cofia, dysgu darllen patrymau crochet neu weu – mae hi fel darllen iaith newydd, neu drio torri cod dirgel! Ond mae hi werth o pan ydych yn ei deall ac yn cael mewn i rythm – mae’n gallu bod yn reit therapiwtig. Ac wrth gwrs, canlyniad y fenter yw bod gennych blanced hardd i’w fwynhau, a gellwch creu blancedi niferus sy’n dilyn neu yn creu patrymau hardd, diddorol (ond fwy am hyn rhywbryd arall!)

Mae’r haul Affricanaidd yn tywynnu’n braf ar fy ysgwyddau pnawn ‘ma yn nyffryn Lwangwa, wrth i mi eistedd yn y jacuzzi yn sbïo dros ochr y balconi ar y gre (herd) o jiráff yn plygu yn ei modd lletchwith, smala i yfed o’r llyn. Nid fod angen cynhesrwydd y jacuzzi ychwaith – wnes i adael fy mhaned wrth ochr y pwll nofio yn gynharach pan es am dip…a pan ddychwelais ati roedd hi’n boethach nag oedd hi ynghynt! Ond fel eich colofnydd ffyddlon, teimlais ei bod hi’n ddyletswydd arna’i i drio’r holl gyfleusterau er mwyn rhoi adroddiad cynhwysfawr i chi. A gallaf gadarnhau, ar ôl ymchwil dygn, fod ‘Kafunta lodge’ yn lle hyfryd i’w haros ac yn lle gwych i weld anifeiliaid ac adar dyffryn Lwangwa – hyd yn oed i’r rhai ohonom sy’n rhy ddiog i fynd ar y ddau safari a threfnwyd pob diwrnod!

Wrth i mi sgwennu’r geiriau yma (gyda phen a phapur) mae yna eliffant ochr arall i’r llyn wrthi’n gorchuddio’i groen hefo dŵr a mwd, tra bod gweddill ei gre gerllaw yn yfed, bwyta ac yn cymdeithasu – hefo’r rhai bach yn ceisio copïo’r oedolion yn giwt! Yn wir os ydych yn hoff o eliffantod, dyma i chi lle da i’w gweld. Ddoe daeth gre ohonynt trwy ganol y gwersyll a ddaeth tarw anferth at fynedfa’r bar ac yna aeth at y pwll nofio a dechrau yfed ohoni! Oedd mi roedd hi’n reit ddigri, os braidd yn anghyfleus gan oeddwn ar y pryd wedi bwriadu mynd yn y pwll nofio; ond yn fwy na dim roedd hi braidd yn frawychus – yma nid oes modd anghofio am funud fod yr eliffantod lleol yn anifeiliaid gwyllt a gall fod yn hynod o beryglus. Does dim ffensiau yn y gwersyll a gyda’r nos mae’n hanfodol i westai clapio tair gwaith ac aros am warchodwr nos i’w tywys i’w stafelloedd. Gyda llaw, tra rwyf wrthi’n sôn am eliffantod, mae’r bar yma yn gwerthu ‘Amarula’, gwirodlyn hyfen (cream liqueur) sy’n gymysgedd o hufen a’r ffrwyth ‘Marula’, sy’n ffefryn gan yr eliffantod ‘cw (y ffrwyth) gan allent feddwi trwy ei bwyta! Mae’r gwirodlyn Amarula yn flasus iawn gyda llaw, ac yn ffefryn gen i erbyn hyn.

Mae ymwelwyr eraill y llyn/ bar/pwll nofio yn cynnwys afonfarch (hippos), crocodeiliaid, babŵns, mwncïod, ampala a puku – dau fath o afrewig (antelope), ac adar a ymlysgiaid (reptiles) rhu niferus i’’ henwi. Mae’r gŵr ‘cw a gweddill y criw wedi mynd ar ‘dreif nos’ jest rŵan, lle mae ganddynt gyfle i weld anifeiliaid nosol (nocturnal) megis ‘honey badger’, ‘Genet’, ‘anteater’ ac, os oes lleuad glas, ‘pangolin’…ond fwy am y creadur hudolus yma rhywbryd arall. Yr wyf fi fy hun wedi bod ar sawl o’r safaris ers i ni fod yma ac wedi gweld sawl creadur rhyfeddol, gan gynnwys llewod (a oedd wrthi’n bwyta ampala!) sawl llewpard (roedd un ohonynt fyny mewn coeden hefo puku roedd wedi ei ladd) a gre o Zebra hardd. Ond mae yna ddigon i weld fama o’r jacuzzi ac mae yna rywbeth i’w ddweud weithiau am gael ‘chydig bach o saib, llonyddwch, a chyfle i hel meddylie a synfyfyrio – hyd yn oed os ydych ar daith safari yn Zambia! Hyfryd felly fod y gwesty yma yn cynnig y sbectrwm cyfan ar y continiwm rhwng antur ac ymlacio.

Wrth adlewyrch, dwi wedi dysgu llond ar y daith yma, gan gynnwys: fod pobl ar safari yn gwisgo khaki nid oherwydd ffasiwn neu draddodiad, ond oherwydd ei fod yn lliw sydd ddim yn denu chwilod bach sy’n brathu (glas llachar yw’r lliw gwaethaf i ddenu yn ôl pob sôn); fod dyffryn Lwangwa yn lle da iawn i weld llewpard (leopard), sydd yn gallu fod yn reit swil a gwibiog (elusive)…a pan mae’r bobl a sgwennodd y llyfryn (brochure) yn dweud ‘does dim angen dod a chardigan yma’ – maent yn hollol gywir ac yn llygad ei lle! (Ond ddes i a tair ohonynt hefo fi, fel ffŵl!)

Ȏl-nodyn: rwy’n teipio fy nodiadau ar fy ngliniadur (laptop) nôl yng Nghilgwri (Wirral) ar ddiwrnod rhewllyd, gwyntog ym mis Ionawr ac mae’r naratif uchod yn teimlo fel rhywbeth o freuddwyd bell! Ond mae’r ffotograffau (a gymerais ar fy ffôn symudol) yn tystio fy mod wedi bod ene wedi’r cyfan!

Dyma fydd y golofn cyflymaf i mi ei sgwennu erioed. Dros y 24 awr ddiwethaf mae’r tŷ ‘ma ‘di bod yn fwrlwm o bacio, pwyso’r bagiau, dat-pacio, ail-pacio, pacio mewn bag ysgafn yn hytrach na fy siwt ces sy’n hawdd ei symud o gwmpas, teimlon blin bod fi yma’n pacio yn hytrach na mynd draw i’r ŵyl cerdd dant yn Y Stiwt ‘cw, sylweddoli fod y pwysau a chaniateir yn 23kg yn hytrach na 15kg, rhoi’r pethau moethus ‘non-essential’ yn ôl yn y bag…ac yn gyffredinol trio cael fy hun yn barod am y gwyliau bendigedig ar ddiwedd y pacio diflas ‘ma a fydd yn gwneud yr holl ffwdan werth o. Lle da ni’n mynd medde chwi? Kafunta river lodge, draw yn nyffryn Luangwa, Zambia. Dwi’n edrych ymlaen, o ydw! Dydw i erioed ‘di bod i Africa o’r blaen ac felly mi fydd yn brofiad hollol newydd i mi. Dwi’n cymryd camera hefo fi, felly mi fydd ail ran y stori yma mewn colofn yn y flwyddyn newydd, ynghyd a lluniau gwych o anifeiliaid a bywyd natur!

Ond dwi wedi ei gadael tan y munud olaf braidd, gan fod swydd newydd wych gen i ac felly dwi wedi bod yn brysur hefo hwnnw. Wrth i mi sgwennu’r geiriau yma, mae gen i ryw hanner awr nes bod Mam a Dad yn dŵad draw i’n tywys ni i faes awyr Manceinion…a dwi dal angen newid y bin, golchi’r llestri a gwneud y pethau bychain eraill cyn i mi fynd. Felly jest pwt bach i rannu fy newyddion da, ac yna ffwrdd a fi i orffen y gwaith sortio.

Yr wyf y nawr yn Gydymaith Ymchwil (Research Associate) draw ym mhrifysgol Bangor. Rwy’n gweithio ar brosiect am ‘Cymdeithas sifil’ (civil society), sy’n rhan o brosiect mawr gan WISERD (Wales Institute of Social & Economic Research, Data and Methods). Y mae’r gwaith yn andros o ddifyr ac rwy’n dysgu llond wrth i mi fynd yn fy mlaen. Ond rwyf hefyd wrth fy modd hefo prifysgol Bangor fel lle i weithio. Ydy mae’n bell o Gilgwri – rhyw awr a chwarter os ydach chi’n gadael cyn yr awr-brys, ond mae hi hollol werth o er mwyn y swydd yma a bod yn rhan o’r tîm yn Neuadd Ogwen – a beth bynnag, gwaith ethnograffeg y byddaf yn ei wneud felly byddaf ‘yn y cae’ cyn bo hir.

Er fawr syndod i mi, mae llawer fywyd pob dydd y brifysgol yn cael ei chynnal trwy gyfrwng y Gymraeg, neu yn ddwyieithog hefo cyfieithu cydamserol – hefo headsets a chyfieithydd yn eistedd yn y gornel a phob dim! Ac mae’n braf iawn cael cerdded o amgylch y lle yn clywed cymaint o Gymraeg yn cael ei siarad â’i fwynhau; mae rhai cyrsiau yn cael ei chyflwyno a’i hastudio yn hollol trwy gyfrwng y Gymraeg. Mae gen i gytundeb tair blynedd ene felly fydda i yn sgwennu mwy am hyn i gyd mewn colofnau’r dyfodol (dim ond yn fis Hydref cychwynnais).

Eniwe, fel yr ydych yn gwybod erbyn hyn, rwy’n nyrd llenyddiaeth ac roeddwn braidd yn amheus ynglŷn a gwario wythnos cyfan heb ddim byd i’w ddarllen na modd sgwennu storïau…ond roeddwn hyd yn oed mwy amheus ynglŷn â chymryd fy Ipad gwerthfawr hefo fi. Ac felly fues ati yn sbïo ar y Kindle-au gwahanol: yr un gwreiddiol a’r ‘paperwhite’, sydd yn teimlo ac yn edrych fel papur go iawn, a hefyd y ‘Kindle fire’ (gwahanol fodelau), sydd â sgrin sgleiniog sy’n warthus yn yr haul ond yn oke i ddarllen, fel unrhyw dabled, ac sydd hefyd a buddion tabled/ cyfrifiadur.

Roedd y dewis yn anodd – cwbwl o ni eisiau oedd rhywbeth rhad, bach ac ysgafn i’w gymryd hefo fi…ond roedd y ‘Paperwhite’ yn llawer iawn gwell na’r Kindle gwreiddiol…ac roedd yna un newydd yn dwad allan yn y flwyddyn newydd…ac wedyn roedd yna’r Kobo i’w sidro, a chwmnïau oedd yn gwneud waterproofing i chi cael defnyddio eich peiriant darllen yn y bath/ pwll nofio! Roeddwn yn y siop am tua awr, a syrffedodd yr hogyn druan oedd yn ene i’w gwerthu wrth i mi gerdded rhwng y ddau fwrdd yn gwneud twll yn y carped wrth i mi gamu nôl ac ymlaen yn ceisio dewis. Yn y diwedd dwi ‘di optio am y Kindle Fire HD 6, a oedd yn rhatach na’r Kindle ‘Paperwhite’ er bod o’n gweithio fel tabled, hefo’r rhyngrwyd arni a’r gallu i sgwennu nodiadau (holl bwysig i awdures flagurol). Felly wnâi adael i chwi wybod sut mae hyn yn troi allan mewn colofn ar y gweill a fydd yn gwerthuso’r peiriannau darllen yma.

Ond am rŵan, rhaid ffarwelio a chwi, i mi gael anfon y golofn yma, ac yna ffwrdd a fi ar fy antur Affricanaidd (disgwyliwch Safari-selfies a gwerthusiad o’r bwyd a’r cyfleusterau cyffredinol yn y camp, yn ogystal â’r lluniau gwych rwy’n ei gymryd o eliffantod, llewpard a chrocodeiliaid…os allaf feistroli’r camera posh yma mewn digon o bryd!

saralouisewheeler.wordpress.com

                    Yn ôl ym mis Mai roeddwn yn dychwelyd o brifysgol Manceinion, lle roeddwn wedi bod mewn cynhadledd gymdeithasegol, a ffeindiais fy hun yn eistedd ar blatfform bythol-oer rheilffordd Oxford road. Oherwydd y tywydd braf diwrnod hwnnw…ar ffaith fod gen i gymaint i’w gario fel oedd hi, nid oeddwn wedi dŵad a chôt hefo fi. Dilynwyd y gynhadledd hefo pryd o fwyd yn y ddinas ac mi roedd hi wedi mynd braidd yn hwyr. Mae’r platfform yn Oxford road hefo rhyw micro-climate ei hun lle mae hi wastad yn wyntog ac yn oer ac sydd hyd yn oed yn waeth gyda’r noswaith. Ac felly mi roeddwn yn ysgryd pan benderfynais sbïo ar fy e-byst fel gwrthdyniad.

                    Trwy sgrin fy ffôn symudol, welish i fod rhywun o ‘Y Lolfa’ wedi gyrru e-bost i mi. “Diddorol” meddyliais. Mi roedd hi’n e-bost gan Branwen Rhys Huws, Pennaeth Marchnata ‘Y Lolfa’, ac mi roedd hi’n gofyn a fuaswn â diddordeb mewn derbyn copi adolygu o Water gan Lloyd Jones. Dyma, wrth gwrs, cyfieithiad o’i nofel ‘Y dŵr’ a chyhoeddwyd yn 2009. Ew – yr anrhydedd ynde?! Ac yn sydyn nid oeddwn yn oer gan fod teimlad cynnes braf wedi fy lapio a fyn amgylchynu mewn swigen o lenyddiaeth a Chymreictod braf. Wrth gwrs atebais yn syth i ddweud ‘ie plîs’ ac, trwy sgwrs o e-byst, dysgais fod Branwen wedi darllen fy mlog rhai misoedd ynghynt ac wedi gwneud nodyn i gofio fy mod wedi sôn am nofel Lloyd, gan fod y gyfrol Saesneg yn cael ei chyhoeddi yn eithaf buan. Ac felly mi ddaeth yr anrhydedd yma i mi diolch i’r ail golofn ‘Synfyfyrion llenyddol’ sgwennes i erioed, yn ôl ym mis Rhagfyr 2009: Roddenberry, Atwood…ac Islwyn Ffowc Elis! Tarddiad ‘Gwyddonias’ Cymraeg.

                    Ac felly mi ges i gopi, yn boeth o’r wasg, ac eshi ati yn frwd i wneud adolygiad, gan ddyfeisio system arbennig o ddarllen un bennod yn y Gymraeg, ai dilyn gan ddarllen yr un bennod wedyn trwy’r Saesneg, er mwyn cymharu’r ddau ac adlewyrchu ar y trosiad – a oedd y naws wedi ei chadw? Sut oedd y stori a oedd mewn cyd-destun Cymreigaidd iawn yn gweithio trwy gyfrwng y Saesneg? Trwy’r system yma dwi’n amau i mi gael dealltwriaeth well o ystyr rhai agweddau o’r nofel – beth oedd y tu ôl i’r geiriau ag ati. Mi wnes i hefyd ddod o hyd i lawer o anghysondebau (neu efallai gwahaniaethau pwrpasol) rhyngddynt. Er enghraifft yn y fersiwn Gymraeg mae Elin yn nesáu at ei hanner cant oed, tra ei bod yn nesáu at bedwardeg yn y fersiwn Saesneg. Hefyd, ar ddiwedd pennod 5 yn y fersiwn Gymraeg, mae Wil yn gorffen y sgwrs hefo Mari gan ddweud “Mae hen ddigon o bysgod eraill yn y môr”, ond y fersiwn Saesneg, mae’n ei hateb gan ddweud ei fod wedi rhoi dewis i’r dieithryn – y ceith ddŵad i fyw i ‘Dolfrwynog’ os ddeuai a cheffylau iddynt. Mae sawl esiampl fel hyn, gan gynnwys rhai sy’n gwella’r stori – er enghraifft tynnu allan ambell i linell cliché megis ‘because you’re worth it’.

                    Y mae hefyd esiamplau diddorol o le nad yw rhai disgrifiadau yn trosi’n dda ac felly maent yn cael ei newid…ac eto ddim cweit yn gweithio; er enghraifft ar ddechrau’r nofel mae’r awdur yn gofyn “Faint ohonon ni Gymry, a safodd ar fuarth ym more oes, yn ein clytiau”. Nappies yw trosiad clytiau, ond nid yw hyn yn swnio’n iawn yn Saesneg rhywsut, ac felly mae’r awdur wedi ei throsi i ddweud: “We Welsh people – how many of us started our lives in a place like this, still in our baby clothes?” Ond tydi baby clothes ddim yn swnio’n iawn chwaith, i mi eniwe. Y mae teitl y nofel wedi newid hefyd – ‘Y Dŵr’ i ‘Water’ (yn hytrach na ‘The Water’) a dwi’n teimlo fod hyn yn newid tarddiad/ ystyr y teitl a ddim mewn ffordd dda. Ond ta waeth, dyna ddiwedd arna i yn cogio fod yn ‘Robert Webb’ (Great Movie Mistakes), beth am y stori ei hun medde chwi – yn y ddwy iaith?

                  Y mae’n nofel dystopaidd, fy hoff genre, ac mae hi’n un da hefyd. Yn wir, ar ôl dechrau braidd yn araf a ling-di-long, y mae’r stori’n datblygu i fod yn un gafaelgar…mor afaelgar fel roedd rhaid i mi roi’r gorau i switsio rhwng y ddau gan roeddwn yn mwynhau’r stori ac eisiau gwybod beth oedd yn mynd i ddigwydd nesaf. Yn amlwg dwi ddim eisiau rhoi gormod o sbwylars, ond mae ‘na berthnasau cymhleth a llofruddiaethau sy’n gwneud i ni adlewyrchu ar ochr dywyll dynoliaeth wrth i ddiwedd y byd nesáu…wel, diwedd i rai gwledydd a’i gwareiddiad eniwe. Y mae hi wedi ei lleoli ar ffarm draddodiadol yng Nghymru ac y mae’n portreadu newid y dirwedd mewn ffordd sy’n creu darlun hawdd i’w ddychmygu a hefyd yn dwysáu’r tyndra. Mae’r awdur yn gwneud defnydd da o storïau gorffennol y cymeriadau ac yn plethu realaeth a’r hyn y mae’r cymeriadau yn ei ddweud mewn modd clyfar i gadw ni’n dyfalu.

                  Mae yna ambell i cliché sy’n amharu braidd ar fy mwynhad innau o’r stori – er engraifft mae yna wrogaeth i Lord of the flies sydd braidd yn ddiangen ac sydd ddim rili yn gweithio yng nghyd-estyn teulu bach mewn ffermdy yn hytrach na chriw mawr o fechgyn ar ynys, ac mae yna esiamplau o ailadroddiad sydd braidd yn flêr – megis hanes y plisgyn wyau y mae Nico yn ei phaentio, a sut mae Mari ac wedyn Nico yn disgrifio ei rhesymau am droi yn ôl ar ddiwedd y nofel; serch hyn y mae’n beltar o nofel, yn y ddwy iaith, a pan ddarllenais ddiweddglo’r nofel synfyfyriais “ys gwn i a fydd dilyniant…wedi ei lleoli yn 6B”? Gobeithiaf wir, oherwydd fuasai hyn yn ddiddorol tu hwnt! Ond eniwe, hyd yma dim ond y nofel gyntaf sydd ar gael, a gallaf ei hollol hargymell!